30 Eylül 2010 Perşembe

Political Islam in Turkey: A Comparison of Welfare Party and Justice and Development Party

The main aim of the founders of the Turkish Republic in 1923 was to subordinate Islam to the secularism principle of the Republic. In addition to the reforms that were being made, a very clear distinction was drawn between the relationship of Islam and politics. Due to the very nature of one of the main pillars of the Republic that is secularism, state and religion was clearly separated. Elimination of religiously oriented people from politics continued until the early seventies with the establishment of the first religiously oriented party NOP (read National Order Party) under the leadership of Necmettin Erbakan. However, NOP was a short-lived party and closed down by Turkish Constitutional Court in 1971 “for violating the principles of secularism set out in the constitution (Preamble and articles 2. 19. 57.) and the Law of Political Parties (Law No. 648. Articles 92, 93, and 94)”[1] After NOP experience, NSP (read National Salvation Party) was established in 1972 again under the leadership of Necmettin Erbakan. This party was also shut down in 1981 as a result of the coup that took place in 1980. After the second failing experiment, WP (read Welfare Party) was established in 1983. WP had been the most successful and controversial among the religiously oriented parties that were established by Necmettin Erbakan. The Constitutional Court also closed down WP in 1997 and banned its leadership cadre from politics for five years. In addition, JDP (read Justice and Development Party) led by Recep Tayyip Erdoğan and his colleagues, who split up from Felicity Party due to some ideological reasons, was formed in 2001 and won a landslide victory in the November 2002 general elections and occupy the majority of the seats in the assembly.

While comparing the two important Islamic parties, it is worth to take into account some concepts defined by Daniel Brumberg. He mainly distinguishes the types of Islamism into three categories; namely “radical or militant fundamentalism, reformist fundamentalism and strategic modernism or Islamic Liberalism”.[2] Accordingly, parties who pursue radical fundamentalism aimed at changing the system of the country through force and at the end form a regime based on Islamic laws. In reformist fundamentalism, the parties have the same aim with the radical fundamentalist that is establishing a state based on Islamic laws but those parties pursue moderate policies and continuously reject violence. In other words, through establishing mass electoral support they try to win the elections and construct a hidden agenda. This is also called dissimulation (takiyye). On the other hand, “Islamic Liberals, which are quite rare in the Middle East, seek to extend religious freedoms in a broadly democratic environment.”[3] Unlike the radical and reformist fundamentals, Islamic Liberals do not aim at forming an Islamic state. Instead of doing this they try to co-exist with the secular establishment of the state. In this sense, we can call WP a reformist fundamentalist party having some elements of militant fundamentalism and JDP an Islamic Liberal party carrying some aspects of reformist fundamentalist party by looking at analyzing their policies and the deeds of their leaders.

As noted above, WP was established in 1983 after the transition to the multi-party politics after the 1980 coup. Although during the 1980’s WP had been a marginal party, 1990 onwards it started to become a mass party that tried to appeal to the different segments of the society. However, the major segment of the society that WP tried to reach was the urban poor that were mostly suffered from liberalizing measures of Motherland Party under the leadership of Turgut Özal during the 1980’s. The main rhetoric of the WP in domestic policy was “Just Order”. Accordingly, “Just Order” (Adil Düzen) is the only remedy to the injustices that were suffered by the majority of the people. In other words, in order to garner the votes of the masses, the leadership of the WP emphasized the importance of social policies instead of appealing to the religious sentiments of the people. Regardless of this effort, most of the votes that they garnered in 1995 general elections still came from the party’s Islamic identity. As Özbuldun points out, “The party combines religious and non religious appeals, as seen in its emphasis on industrialization, social justice, honest government, and the restoration of Turkey’s former grandeur.”[4] In terms of foreign policy, the ruling cadre of the WP introduced “National View” approach. Accordingly, national view movement is totally against the west and its westernization components. Instead, it embraces the Ottoman past and as a reaction to the neo-liberal multi-national companies, WP emphasized the importance of domestic production for the welfare of the society. As a consequence of this movement, “Anatolian Tigers” which comprises small-scale producers in different parts of the Anatolia emerged. They further claimed that if it is imperative to build economic and political relationship with other countries, it is better to build relationship with Islamic countries, illustrated by Necmettin Erbakan, as a prime minister, mainly paying visits to the Middle Eastern and Northern African Muslim states. Not only the secular segment of the society but also our western allies showed reaction to those visits.

WP increased their religious appeals after they had become the dominant partner of the coalition government after the 1995 general elections. The numbers of the Koran courses were increased. In addition to this, the number of the Prayer Leader and Preacher Schools (İmam Hatip Okulları) was also increased. WP government rescheduled the working hours in the Ramadan month and they also allowed wearing headscarves in the universities and public spaces. However, the final faux pas was the invitation of some sheiks and the leaders of religious movements to the Prime minister’s residence for the evening meal during Ramadan. These actions greatly attracted the attention of the military and on the 28th of February 1997 they introduced their famous recommendations. This so called post-modern intervention has had huge effect on the Islamists and Islamic parties in Turkey. As a consequence of recommendations Necmettin Erbakan was forced to resign from the government. As well, “In June 1998, the Constitutional Court closed down the WP on the grounds that the party had resorted to action against the secular Republic and banned Erbakan and other leading members of the party from politics for five years.”[5] The WP’s further appeal to ICHR (read International Court of Human Rights) was also rejected on the grounds that WP constitution had sayings that would change the regime of the country via force and this is totally against the IHRD (read International Human Rights Declaration). As noted above, it would be not wrong to place WP to the category of reformist fundamentalist as it was also proved by the decision of ICHR and Turkish Constitutional Court. WP also carried some elements of militant fundamentalism since some of its members engaged in violent activities although the party never officially supported these activities.

In direct contrast, JDP, while having strong Islamic ties illustrated by Recep Tayyip Erdoğan’s famous inflammatory speech, supposedly inciting potential religious violence, has so far successfully avoided the pitfalls that brought the WP to such a dramatic end. Although acknowledging the personal practice of Islam, the formal rhetoric of the party has been to brand themselves as “conservative democrats” thus promoting their ideology of political morality, but distancing themselves from political Islam. Prime Minister Erdoğan himself summed up the description of the party leaders that they were “pious people, but preferred secular politics.”[6] However, the distinction of where the exact line between public and private religious expressions lies has been an ongoing point of contention through much of Turkey’s political history. Having a strong secular state following the Kemalism ideal of national secularism, has yet contained a strong contradiction regarding the separation of religion and state, as Toprak and Daver point out that “the inclusion of the religious organization within the state bureaucracy and the consequent subordination of religious authority to the political is contrary to the spirit of secularism as understood in the West”.[7]

Within this framework, the JDP has sought to bring morality, integrity and democracy to the forefront of politics, and to meld values based on a religious belief system with the contemporary vision of a secular Turkey moving forward toward further Westernization and full membership in the European Union. Prime Minister Erdoğan has put forth considerable effort to strength the ties with the West. JDP has also criticized the strong enforcement of the military regarding dismissal of officers that might have a religious affiliation; feeling “democratic harmony” should be the result of dynamic consensus, not state consensus.[8] This method was illustrated when the issue of vocational schools, including the Prayer Leaders and Preacher Schools (Imam Hatip Okulları) was brought up for policy revision. Although legislation was submitted to correct the unfair prejudice toward graduates of these schools in regards to university entrance, and duly passed because of the JDP majority in parliament, there arose a great opposition in the military and it was declared by the military authority that this was utterly unacceptable. Consequently, when the President vetoed it, the government did not force the legislation to pass, although it had the means, but preferred to let the issue ride currently, while maintaining its focus on the top non-religious priorities of the government – socio-economic issues, such as unemployment and EU membership.

Following this same political agenda, another sensitive religious issue currently in Turkey – that of the public wearing of headscarves has not been included in any type of legislation in parliament, and in fact, has actually been handled in a secular manner, with the President not inviting to public events the spouses of the party leaders that are known to wear the headscarf. Although some in the party insist this is a personal, not public issue, it seems the JDP does not wish to focus on this debate, as many secularists would denigrate any solutions they might put forth, claiming a religious basis, and thus crippling the party’s positive influence in matters of higher priority.

Although many have been and continue to be quite skeptical of the “true” motives of the JDP party, the rhetoric of conservative democracy and support of Kemalism as the “the code of collective existence”[9] for the nation of Turkey, along with the legislation that illustrates the practical application of this political ideology, seems to give credence to the party’s continuing support of a secular state not influenced by political Islam. As the JDP continues to walk the tight-wire between secularism and religion, the trick will be maintaining the balance so as to appease the secularists enough so as to not be removed from power by the military, while satisfying the electorate enough to retain the majority of the votes.[10] When we look at the policies, sayings and deeds of both Prime Minister Erdoğan and other prominent JDP figures it will not be wrong to say that we can call JDP as an “Islamic Liberal” party. However, it should be noted that JDP has strong ties with fundamentalist religious groups and communities and the party could increase its dose of Islamism in the future.

In conclusion, the Welfare Party and the Justice and Development Party at first glance seem to have much in common as Islamist parties, but given a closer look, the differences in many areas outweigh the similarities. Looking at three examples of these differences – the first issue is the development of further relationships with Islamic countries versus Western countries. While the Welfare Party was quite determined to make a statement to the world of wishing stronger ties with Islamic countries, the JDP has maintained close relations with the West while also keeping friendly relations with the Islamic countries when possible. The top priority of EU membership is undoubtedly a strong factor in this position of the JDP’s foreign relation policies.

Secondly, while both governments desired an improvement of the vocational/religious schools, and passed legislation accordingly, the WP was very forceful in implementing changes in the number of Prayer Leaders and Preacher Schools and the Koran courses that were offered, while the JDP did not force the legislation to pass and has put this issue on the “back political burner” at the current time. The third issue – that of wearing headscarves in the public arena has been handled entirely differently – the WP once again forcing the allowance of headscarves in the public, which in part contributed to their political demise by the military, but the JDP has not made this an issue to do battle over; rather having remained sensitive to the wishes of the secular state and downplayed the issue as much as possible.

The final conclusion that can be drawn from these comparisons is that the Justice and Development Party, while having strong personal religious beliefs, truly believes Islam and secularism can co-exist, and has hopes for the future, as stated by Prime Minister Erdoğan, “I dream of a Turkey which will be the strongest bridge between civilizations”.[11] (This paper was prepared as a weekly assignment in 2006. After the second landslide victory of JDP in 2007 general elections, the party’s liberal Islamism quickly turned into reformist fundamentalism in many areas including foreign policy, internal policy and cultural policies, and JDP started to act differently although it still seems to hesitate between Islamic liberalism and reformist fundamentalism.)


· Heper, Metin, A Democratic-Conservative Government by Pious People: the Justice and Development Party in Turkey. Blackwell Companion for Contemporary Political Thought, Ed. by Ibrahim M. Abu-Rabi. New York: Blackwell

· Tank, Pınar. Political Islam in Turkey: A State of Controlled Secularity. Turkish Studies Vol.6, No. 1, 3- 19 March 2005

· Özdalga, Elizabeth. Necmettin Erbakan: Democracy for the sake of power", Political Leaders and Democracy in Turkey”, Ed. by Metin Heper and Sabri Sayarı, New York and Oxford: Lexington Books, 2002

· Özbudun, Ergun. “Contemporary Turkish Politics: Challenges to democratic consolidation, Boulder, CO, Lynne Reinner Publishers. 2000

· Öniş, Ziya. “Political Islam at the crossroads: from hegemony to co-existence”. Contemporary Politics, Vol 7, No 4, 2001

[1] Tank, Pınar. Political Islam in Turkey: A State of Controlled Secularity. Turkish Studies Vol.6, No. 1, 3-19 March 2005, p.7.

[2] Öniş, Ziya. Political Islam at the crossroads: from hegemony to co-existence. Contemporary Politics, Vol 7, No 4, 2001, p. 283.

[3] ibid, p. 283.

[4] Özbudun, Ergun. “Contemporary Turkish Politics: Challenges to Democratic Consolidation”, Boulder,CO, Lynne Reinner Publishers. 2000, p. 87.

[5] Özdalga, Elizabeth. Necmettin Erbakan: Democracy for the sake of power”, Political Leaders and Democracy in Turkey, Ed. by Metin Heper and Sabri Sayarı, New York and Oxford: Lexington Books, 2002, p. 134.

[6] Heper, Metin, A Democratic-Conservative Government by Pious People: the Justice and Development Party in Turkey. Blackwell Companion for Contemporary Political Thought, Ed. by Ibrahim M. Abu-Rabi. New York: Blackwell, p. 8.

[7] Tank, Pınar. “Political Islam in Turkey: A State of Controlled Secularity. Turkish Studies Vol.6, No. 1, 19 March 2005, p. 5.

[8] Heper, Metin, A Democratic-Conservative Government by Pious People: the Justice and Development Party in Turkey. Blackwell Companion for Contemporary Political Thought, Ed. by Ibrahim M. Abu-Rabi. New York: Blackwell, p 14.

[9] ibid, p. 16.

[10] Tank, Pınar. Political Islam in Turkey: A State of Controlled Secularity. Turkish Studies Vol.6, No. 1, 3- 19 March 2005, p. 16.

[11] Heper, Metin, A Democratic-Conservative Government by Pious People: the Justice and Development Party in Turkey. Blackwell Companion for Contemporary Political Thought, Ed. by Ibrahim M. Abu-Rabi. New York: Blackwell, p. 12.

Ozan Örmeci

29 Eylül 2010 Çarşamba


Michael Hardt ve Antonio Negri tarafından 1990’ların sonlarında yazılan ve kimi Marksist çevreler ve düşünürlerce 21. yüzyılın Komünist Manifesto’su olarak kabul edilen “İmparatorluk (Empire)” isimli eser, Abdullah Yılmaz’ın çevirisiyle 2001 yılında Ayrıntı Yayınları’ndan piyasaya sürülmüştür. Kitap hem zengin teorik içeriği, hem de kapağında yer alan dev bir tanka taş fırlatan küçük çocuk fotoğrafıyla kuşkusuz tüm Marksistleri heyecanlandırmış ve sol duyusu gelişmiş entelektüel çevrelerde önemli izler bırakmıştır. Ancak küreselleşmenin etkilerini çarpıcı bir şekilde göstermesi bakımından son derece önemli olan bu kitap, sosyalist mücadeleyi ulus devleti aşan küresel bir düzlemde yürütmek gerektiğinin altını kalınca çizerek ve Marksistlerin silahlarını kendi devletlerine doğrultmaları gerektiğini tavsiye ederek kanımca solun çok yanlış bir yöne evrilmesine yol açmıştır. Michel Foucault ve post-yapısalcı akımdan da fazlasıyla etkilendikleri açık olan Hardt ve Negri’nin bu önemli eseri kuşkusuz birçok noktada eleştiriye fazlasıyla açıktır. Ancak eleştirilere geçmeden kısaca bu yazarların ne dediklerini anlayalım.
Kitabın önsözünde demokrasi ve özgürlüğü yaymak amacıyla son derece iddialı ve eleştiriye fazlasıyla açık bir işe giriştiklerini itiraf eden Hardt ve Negri, -tüm iyi niyetlerine karşın- kanımca Wallerstein’ın “Dünya Sistemi Teorisi” ve Lenin’in Emperyalizm teorisini hesaba katmadan yaptıkları bu işte, maalesef ellerini yüzlerine bulaştırmışlardır. Kitabın perspektifini oluşturan iki temel kavram “çokluk (multitude)” ve “İmparatorluk”tur. İmparatorluk terimi, kitapta klasik anlamından ziyade, günümüzün küreselleşen serbest piyasa ekonomisi tabanlı dünyasında ulus devletleri aşan ve birbiriyle bağlantılı birçok daha küçük parçadan oluşan devasa bir baskı mekanizmasını anlatmak için kullanılıyor. Hardt ve Negri’ye göre aynı üç farklı pozitif yönetim biçiminin (monarşi, aristokrasi ve demokrasi) iç içe geçtiği Roma İmparatorluğu gibi, günümüzün hâkim ve tek İmparatorluk’u da “Dünya Bankası gibi ulus-aşırı birimlerden, ulus devletlere ve oradan yerel ve bölgesel sivil toplum kuruluşlarına kadar görece otonom farklı tipte yapılar ve örgütler” sayesinde varolan bütünlüklü bir küresel kuruluş özelliği taşımaktadır (İmparatorluk, sayfa 14). Ancak klasik İmparatorlukların aksine günümüzde İmparatorluk’un bir Roma’sı yani merkezi yoktur. Bunun yerine değişik zamanlarda ve değişik çapta etkileri bulunan farklı büyüklüklerde birçok Roma yeni dünya düzenini belirleyen merkezlerdir. Yani Washington’ın, Brüksel’in, Pekin’in, Moskova’nın, Birleşmiş Milletler’in, Bilderberg’in olduğu kadar, Afganistan’da Tora-Bora Dağları’nda saklanan sakallı radikal dinci bir liderin (Usama Bin Ladin) ya da New York’ta bayan hayranlarından kalan zamanında pahalı şaraplar içerek yeni kitabını yazmaya koyulan anarşist ruhlu bir yazarın da (Chuck Palahniuk), dünya siyasetinde farklı ölçeklerde ağırlıkları bulunmaktadır. Yani İmparatorluk her şeyi içerisinde barındıran ve birbirini destekleyen daha küçük çarklar sayesinde işlev gören inanılmaz büyüklükte bir makinedir. Bu noktada yazarların Foucault’nun dışarısına çıkılamayan ancak yalnızca sınırları belirlenebilen “discourse (söylem)” fikrinden esinlendikleri ortadadır. Bu inanılmaz büyüklükteki düşmanın zayıf noktası ise yarattığı düzen içerisindeki “çokluk”tur. Hardt ve Negri’nin kendilerinin de itiraf ettiği gibi çokluk kavramı kitapta çokça işlenmesine rağmen, yazarlar bu kavramı açıklarken soyut ve “poetik-şiirsel” düzeyi aşmakta oldukça zorlanmaktadırlar. Yazarların ifadesiyle çokluk kavramı birlik oluşturan “halk” kavramıyla ya da edilgenlik özelliği bulunan “güruh, kalabalık ve kitle” kavramlarıyla karıştırılmamalıdır (İmparatorluk, sayfa 15). Kendilerini “otonomist Marksist” olarak nitelendiren Michael Hardt ve Antonio Negri, “halk”ın aksine yekpare bir bütünlük oluşturmayan ve “güruh, kalabalık ve kitle” gibi edilgen olmayan, etkin ve çok boyutlu “çokluk”un otonomi ve demokrasiyi gerçekleştirebilme yeteneğine sahip olduğunu düşünmektedirler. Ancak biçim, içerik, nihai hedef, izlenen strateji gibi konularda birbirinden çok farklı olan ve zaman zaman birbirleriyle karşı karşıya kalan bu “çokluk” öğelerinin, İmparatorluk’u yıkmak için nasıl birlikte hareket edebilecekleri bir muammadır ve yazarların temel hedefi de bu ideolojik tavrı belirleyebilmektir. Açık örnek vermek gerekirse, küresel kapitalizme ve ulus devlet yapılanmasına karşı olan Marksist, anarşist ve radikal İslamcı gruplar Hardt ve Negri’ye göre bu noktada işbirliği yapabilmek için ortak bir strateji geliştirmek zorundadırlar.
İmparatorluk’un ayakta kalmasını sağlayan güçler fabrikalar, bombalar, yarattığı dayanılmaz korku ve sanrılar ve tabii ki tüm bunları birbirine bağlayan ve politik süreçleri etkileyen küresel kapitalizm ve serbest piyasa ekonomisi ağıdır. Hardt ve Negri bu küresel hâkimiyet düzeninin sembolünün de New York’taki Twin Towers (İkiz Kuleler) olduğunu ifade etmişlerdir. 11 Eylül saldırısı sonrası bu yazarları kâhin mi ilan etmeliyiz bilemiyorum ancak sömürü düzenini küresel ölçekte yaygınlaştıran ve kontrol altında tutan mekanizma İkiz Kuleler’le sınırlı değildir. Düzenin devamını sağlayan hayal, korku ve sanrıları sağlayacak olan ünlü muhalif düşünür Noam Chomsky’nin de sık sık belirttiği gibi medya kuruluşları ve büyük bütçeli Hollywood filmleridir. Tabii bir de işler çığırından çıkmaya başladığında yani kültürel, ideolojik ve ekonomik hegemonya yetersiz kaldığında devreye giren askeri birlikler, tanklar-toplar-uçaklar-bombalar vardır. Post-modern dönemin bir hediyesi olan “enformatikleşme” ve “maddi olmayan emek” (İmparatorluk, sayfa 297-303), İmparatorluk’un sömürü düzeninin devamını çeşitlendirerek gizlemeye çalışırken, bu düzeni yıkmak için gerekli olan da bir “karşı-İmparatorluk” yani tek ve büyük bir sendikadır. Yazarlara göre İmparatorluk’la baş edebilmenin tek yolu, “çokluk”un yardımıyla “onun dünya piyasasına meydan okuma ve direnme amacına yönelik olan aynı şekilde küresel düzeyde bir alternatif” yaratmaktan geçmektedir (İmparatorluk, sayfa 219-220). Bu noktada yazarlar Deleuze ve Guattari’ye katılarak sermayenin küreselleşmesine engel olmak yerine, süreci hızlandırmak gerektiğini ifade etmektedirler. Hardt ve Negri; bunun için Saint Augustine’in Roma İmparatorluğu’nu yıkma amaçlı, bütün insan topluluklarını ve bütün dilleri tek bir yolculukta birleştiren Katolik cemaatine benzer bir şekilde, 20. yüzyılın ilk yarısında sınırlı derecede de olsa etkili olmuş Dünya Endüstri İşçileri (IWW) benzeri büyük bir sendikanın kurulmasını savunmaktadırlar (İmparatorluk, sayfa 221). Yazarlara göre “bu karşı güçler, bir yanda insani koşullarının yerel ve tikel sınırlandırmalarından kaçarken, öte yandan da yeni bir organizma ve yeni bir hayat kurmak için sürekli mücadele etmelidirler” (İmparatorluk, sayfa 228). Walter Benjamin’in deyimiyle bu yeni ve olumlu bir barbarlık türüdür. Devrimci barbar unsurlar ortak stratejik hedefleri doğrultusunda enternasyonal projelerini gerçekleştirmek için öncelikle ulus devlet mekanizmalarını yok etmeye yönelmelidirler.
İmparatorluk ciddi bir teorik birikim gerektiren ve bu kısa yazıyla açıklanamayacak derinlikte olan bir kitap. Ancak Negri ve Hardt’ı yanlış bir yola saptıran ve neo-liberalizm bataklığına sürükleyen temel argümanları üzerine rahatlıkla konuşabiliriz. Yazarların temel argümanlarından biri ulus devlet çağının kapanmakta olduğu ve uluslararası (international), uluslarüstü (supranational), yerel kurumların günümüz dünyasında daha ön planda yer aldığı şeklinde. Ancak bu argümanı destekleyecek ciddi kanıtlar bulmak kanımca oldukça zor. Evet Avrupa Birliği, Şangay İşbirliği Örgütü, Birleşmiş Milletler, İMF, NATO gibi uluslararası ve uluslarüstü kurumlar günümüz dünyasında politikayı şekillendirmekte ancak bu durum, hiçbir zaman ulus devletler ve etkilerinin yok edildiği anlamına gelmiyor. Amerika Birleşik Devletleri’nin Birleşmiş Milletler’in itirazına ve çekincelerine rağmen Irak’ı ulusal çıkarları ve politik hedefleri doğrultusunda işgal edebilmesi sanıyorum İmparatorluk tezini temelden çürütebilecek çok basit ancak yerinde bir örnek. Örneklere devam etmek gerekirse Avrupa Birliği içerisinde değişik devletlerin (en bariz olarak Fransa ve Almanya) birbirleriyle olan çekişmeleri ve yeni üyelerin topluluğa dâhil edilmesi konusundaki isteksiz tavırları; ulusal çıkarların günümüz dünya politikasını belirleyen birincil faktör olduğunu bize bir kez daha hatırlatıyor. Zaten Benedict Anderson’ın “Hayali Cemaatler (Imagined Communities)” isimli eserinde belirttiği gibi ulus ve ulus devlet kavramları kurmaca dahi olsa, bireyler ve toplumlar üzerindeki etkileri bakımından asla hayali değil (imagined not imaginary). Dahası Lenin’in emperyalizm teorisini ve Wallerstein’ı hiç hesaba katmayan Negri ve Hardt, dünya tarihini ve günümüz sistemini okumakta oldukça yetersiz kalıyorlar. Immanuel Wallerstein’ın temel tezine dönecek olursak; dünya sisteminin merkezinde (core) yer alan ülkeler ve onların işçi sınıfları, çevre (periphery) ve yarı çevresel (semi-periphery) ülkeler ve onların işçi sınıflarına göre çok daha rahat bir yaşam sürmekte ve çok daha farklı ideopolitik tavırlar belirlemektedir. Zaten kapitalizmin gelişmiş endüstriyel ve post-endüstriyel toplumlarda ayakta kalabilmesinin temel sebebi de, işçi sınıflarına sus payı olarak verebildikleri emperyalizm kaynaklı sosyal devlet ve Keynesçi ekonomik anlayış değil midir? Avrupa Birliği ve IMF’nin Türkiye’deki asgari ücreti yüksek bulmaları ve sağlık-eğitim gibi alanlarda özelleştirmeyi savunmaları kanımca bir tesadüf olamaz. Zaten Marks ve Engels’in bizzat kendileri sınır tanımayan birleşik bir proletarya toplumunun ön şartının ulus devlet temelinde gücü kökleşen bir burjuva toplumunun olduğunu söylememişler miydi?
Bilimsel Sosyalizmi yıkmaya yönelik İmparatorluk tezinin bir diğer önemli noktası da post-yapısalcılık ve özellikle Michel Foucault’nun neo-liberal okumaları etkisiyle determinizm anlayışından uzaklaşarak, post-modern muğlaklık sendromuna tutulmuş olmasıdır. Kısa özette belirtildiği üzere İmparatorluk; başı ve sonu, ezeni ve ezileni, altı ve üstü, sağı ve solu net olarak belli olmayan büyük çapta bir mekanizma olarak bizlere yansıtılmaktadır. Oysa günümüzde emeğin sömürülmesi ve bazı ulusların ezilmesine yönelik kararları alan güçler ve merkezler aslında açıkça bilinmektedir. Nasıl ki Irak işgali kararı Pentagon’da, Lübnan’a saldırılması kararı Kudüs’te, ülkemizdeki asgari ücret miktarı İMF-hükümet görüşmelerinde ve devlet ofislerinde alınıyorsa, günümüz siyasetine yön veren birçok karar belli birlikler, devletler, kurumlar, sınıflar ve kişiler tarafından verilmektedir. İmparatorluk tezinin Foucault’nun “söylem” kavramı çerçevesinde şekillenen bu hedef saptıran tavrı, muhakkak ki ezilen ülke, ulus ve sınıfların mücadele kapısını kapatmaya yaramaktadır. Marksist Enternasyonalizm ve dünya devrimi, İmparatorluk’ta istenilen bir hedeftir. Ancak enternasyonalizmin bir hayal olarak kalmayıp, gerçeğe dönüşmesi için de, ulus devlet düzeyinde yapılacak olan burjuva demokratik ve sosyalist devrimler beklenmelidir. Küreselleşme ve Enternasyonalizm düşleri bağımlısı Marksistler bu kavramların neden burjuvazi ve dünya sisteminde egemen olan devletler tarafından gelişmekte olan ülkelere dayatıldığını daha iyi gözlemlemek zorundadırlar. Bu nedenle İmparatorluk tezine de fazlasıyla sirayet eden ve dünya sosyalist hareketlerini bekleyen en büyük tehlike olan neo-liberal yorumlarda ortaya çıkan karamsar “düşmanın belirsizliği” anlayışı ve hedef yoksunluğunun sol harekete bir kazancı olmadığı gibi büyük kayıplara da yol açacağını düşünmekteyim. Kadına ikinci sınıf cinsiyeti uygun gören feodal yapıdaki bağnaz düşünce ve inanç akımlarıyla sol hareketin ortak bir strateji geliştirebilmesi de, kanımca hatalı ve gerçekleşmesi imkansız bir düşüncedir. Ulus devleti yıkmak adına yapılacak olan bu çıkar ortaklığı temelde varolan çatışmaları yalnızca bir süreliğine erteleyecek ve olası bir devrim sonrası siyasal anlaşmazlıklar yine militan bir düzeyde baş gösterecektir (İran Devrimi bu konuda en somut örnektir).
İmparatorluk tezi dünya sol hareketine ciddi anlamda sekte vuran ve etkileri günümüz reel politikasında açıkça görülebilen bir anlayışın ürünü. Sosyalist olduğunu iddia eden bazı partilerin ulus devleti yıkmak adına Siyasal İslam’a destek vermeleri ve sınıfsal mücadeleyi bırakarak emperyalizme bulaştıkları açıkça ispatlanmış olmasına rağmen etnik kimlik politikalarına arka çıkmaları Türk solunun içinde bulunduğu sıkıntılı durumu ispatlar niteliktedir…
- Hardt M. & Negri A., “İmparatorluk”, 2001, İstanbul: Ayrıntı Yayınları
- Hardt M. & Negri A., “Empire” (İngilizce tam metin), http://www.infoshop.org/texts/empire.pdf

Ozan Örmeci

Bu makale Ozan Örmeci'nin Ozan Yayıncılık tarafından 2009 Ekim ayında piyasaya sürülen "Solda Teoriler ve Tarihsel Tartışmalar" adlı kitabından alınmıştır. Kitabı satın almak için İdefix, Kitap Yurdu ve benzeri kitap satış sitelerine bakabilirsiniz.

28 Eylül 2010 Salı

Amerikan Devrimi

Amerikan Devrimi iki yüzyıllık İngiliz sömürgesine karşı yapılmış ve 1775-1783 yılları arasında gerçekleşmiş olan tarihi olaydır. Birçokları Amerikan Devrimi’nin ateşinin 1775’te ilk silah sıkıldıktan çok daha önce başladığına inanmasına karşın, İngiliz koloni rejimine karşı 1763 tarihine kadar ciddi hiç bir tepkinin var olmadığını görmekteyiz. Fransız Devrimi’ni tetiklemesi ve Amerika Birleşik Devletleri’nin kurulmasına neden olması açısından çok önemli olan bu tarihi olaya kısaca bir göz atalım.

Amerikan Devrimi’nin gerçekleşmesinin altında çok önemli siyasal ve ekonomik sebepler yatmaktadır. Siyasal sebeplerle başlamak gerekirse öncelikle söylenmesi gereken şey, İngiliz koloni hükümetlerinin bir buçuk asırdan fazla sürmüş iktidarları nedeniyle ekonomik güç ve kültürel kazanımlar alanında büyük ölçüde gelişme sağlamış ve hemen hemen hepsinin uzun özyönetim yılları geçirmiş olmalarıdır. Zaten koloniler 1760’lardan başlayarak birbirleriyle dayanışma içine girerek Birleşik Krallık'ın üzerlerindeki etkilerini kırmanın yollarını aramaktaydılar. Kolonilerde iç savaşların nispeten hız kesmesi ve yerleşik düzenin, ekonomik faaliyetlerin istikrarlı devam edecek bir şekilde kurulmasıyla, ekonominin gelişmesine paralel olarak, hızlı bir kentleşme ve nüfus artışı süreci yaşanmıştır. Buna ek olarak Fransız ve Kızılderili savaşından sonra İngiltere yeni bir imparatorluk düzeni gereksinimi içinde bulunuyor ancak Amerika’daki durum değişime elverişli gözükmüyordu. Yaygın özgürlüklere alışmış bulunan koloniler, Fransız tehlikesi de ortadan kaldırılmış olduğu için daha az değil daha çok özgürlük istiyorlardı ancak İngiltere’nin planları bu doğrultuda değildi. İngiltere parlamentosu denetimi yoğunlaştırmak ve kendi kendini yönetme deneyimine sahip olan ve dış müdahalelerden hoşlanmayan kolonicilerle başa çıkmak için ilk olarak ülke içi düzenlemelere giriştiler. Kanada’nın ve Ohio Vadisi’nin ele geçirilmesi, o yörelerde yaşayan Fransızları ve Kızılderilileri küstürmeyecek bir siyaset uygulanmasını gerektiriyordu; fakat bu konuda İngilizlerin çıkarları kolonicilerle çatışıyordu. Topraklarını genişletmek isteyen kolonicilerin Kızılderililer ve Fransızlarla yeni savaşların başlamasına neden olmasından korkan İngiltere hükümeti, 1673’te yayınlanan kraliyet bildirgesi ile aslında kolonicilerin toprak ilerleyişine son vermeyi ve Kızılderililere toprak ayırmayı amaçlamıştı. Ancak materyalizm felsefesi üzerine kurulu yenidünyada aç gözlülük ve hırsın bir sınırı yoktu ve İngilizlerin kararı hiç bir zaman tam olarak uygulanamadı. Bunlara ek olarak para birliğinin olmaması ve İngiliz parasının her yerde kullanılmaması ve oluşan yeni sosyokültürel atmosfer koloni yerleşimcilerinin İngiltere’ye olan aidiyet duygularını oldukça düşürüyordu. 1763 tarihinde Pontiac İsyanı ile uğraşmak zorunda kalan İngiltere, kolonicilerden gelen parlamentoda temsil edilebilme isteklerine de sürekli red yanıtı vermekteydi. Yenidünyanın nimetlerinden sınırsız yararlanmak isteyen Amerikalılar İngiltere’nin vergilendirme politikasından da büyük rahatsızlık duymaktaydılar. Genişleyen imparatorluğu finanse etmekte zorlanmaya başlayan “üzerinde güneş batmayan imparatorluk” İngiltere, vergi mükelleflerinin kolonilerin savunulması için gerekli tüm parayı sağlayamaması üzerine kolonilerden alınan vergi oranlarını yükseltmeye başladı. İngilizlere göre kolonilerin güvenliklerini sağladıkları için yüksek oranda vergi almaları doğaldı. Ancak Massachusetts’li idealist avukat James Otis 1761 yılında temsil hakkı olmadan yapılacak vergilendirmenin “tiranlık” olduğunu söyleyerek devrim ateşini yakıyordu.

İngilizler 1764 tarihli şeker yasası benzeri yasalarla yabancı mallara gümrük vergisi getirerek İngiliz ürünlerini tekel haline getirmeyi ve ticari rakiplerini saf dışı bırakmayı amaçlamıştır. Bu yasalar nedeniyle ciddi bir enflasyon sorunu yaşanmış ve çok pahalı hale gelen İngiliz ürünleri Amerikan halkını öfkelendirmiştir. Bu ekonomik sorunların yanı sıra koloniciler temsil hakları olmadığı halde getirilen bu vergilendirme yasasının anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle Samuel Adams önderliğinde krallığı protesto etmeye başlamıştır. İngiltere’nin hayalindeki yeni koloni düzenini kurmaya yönelik girişimlerden en önemlisi ise 1765 tarihli pul yasasıdır (stamp act). Sons of Liberty (özgürlük çocukları) ismiyle ilk yurtsever Amerikalı örgütlenmesine neden olan pul yasası uyarınca tüm gazetelere, el ilanlarına, broşürlere, ruhsatlara, kira sözleşmelerine ve diğer yasal belgelere damga pulu yaptırılacak ve Amerikan gümrük memurları tarafından toplanacak gelir, kolonilerin savunulması için kullanılacaktır. Gelişmeler üzerine Sons of Liberty, 13 koloniden 9’unun delegelerini yolladığı toplantıda New York’ta pul yasasını reddetmeyi kararlaştırır ve The Declaration of Rights and Grievances’ı hazırlar. Bu deklarasyona göre yalnızca kolonilerin vergi toplama hakkı olduğu, koloni vatandaşlarının İngilizlerle aynı haklara sahip oldukları ve oy hakkı verilmeden meclisin Amerikalıları temsil edemeyeceği vurgulanır. 1767 yılında ise yangına körükle gitmekte ısrar giden İngiltere, maliye bakanı Charles Townshend’in hazırladığı yeni mali programla gümrük denetimini sıkılaştırır. Townshend yasaları denilen bu yasalarla, kolonilerce ithal edilen mallardan alınan resimlerin yasal olduğu, buna karşın pul vergisi gibi iç vergilerin yasal olmadığı görüşü hâkim oluyordu. Bu yasalara tepki olarak Amerikalılar yerli mallara rağbet etmeye başlarken, vergi tahsili için gelen gümrük memurlarına da şiddetli tepkiler gösterildi. 1768’de Bostonlu bir tüccar olan bağımsızlıkçı John Hancock’un “The Liberty” isimli gemisine kaçakçılık şüphesiyle el konulması sonrası özellikle Boston’da İngiliz karşıtı kitlesel gösteriler başladı. Gerilen ortam neticesinde 5 Mart 1770’te Boston katliamı (Boston massacre) adı verilen olayda İngiliz askerlerinin aşırı güç kullanması ve birçok kişiyi öldürmesi bardağı taşıran son damla olmuştur. Zaten bağımsızlık hisseleri doruklara çıkmış koloni vatandaşları Birleşik Krallık yönetime son vermek konusunda kesin kararlarını bu saatten sonra almışlardır. İngilizlerin geri adımlar atmalarına karşın özellikle Samuel Adams’ın örgütlediği bağımsızlıkçı hareket hızla güç kazanmaya başladı. Ekonomik sıkıntı içerisindeki British East India Company hükümetle birleşerek kolonilere çok ucuz bir fiyata çay satmaya başladı. Bu durumdan oldukça rahatsız olan koloni tüccarları ve kaçakçılar kar marjlarının çok düşmesi üzerine bağımsızlıkçılara katıldılar. British East India Company’nin mümessilleri, Atlantik kıyısındaki tüm limanlarda istifaya zorlandılar ve yeni gelen çay partileri ya İngiltere’ye geri gönderildi ya da antrepolarda depolandı. 16 Aralık 1773 gecesi, Mohawk Kızılderilileri kılığına bürünmüş bazı bağımsızlıkçılar, Boston limanında demirli bulunan üç İngiliz gemisine çıkarak, malları denize attılar. Boston Çay Partisi olarak bilinen bu olay sonra İngiliz hükümeti yeni zorlayıcı yasalar çıkararak gelişmelere karşılık verdi. Alınan önlemlerin Boston Liman Yasası (Boston Port Act) denilen ilki uyarınca, Boston Çay Partisi olayıyla imha edilen çayın bedeli ödeninceye kadar Boston limanı kapatıldı. Ayrıca ek yasalarla yerel yönetimlerin yetkisi kısıtlandırılıyor ve ticaret geliri düşen ve hatta limanın kapatılmasıyla ticaret imkânı elinden alınan Amerikan tüccarları zor duruma düşürülüyordu. Bu yasalar, parlamentonun istediği gibi, Massachusetts’i zor duruma düşürüp yalnız bırakacağına, diğer kolonilerin yardıma koşmalarına neden oldu. Akli dengesi iyiden iyiye kaybeden İngiliz kralı 3. George’un baskısıyla çıkarılan 1774 tarihli “Quartering act” ve “Quebec act” gibi yasalarla İngiltere’nin koloniler üzerindeki yasal ve ekonomik gücü güvence altına alınmaya çalışılmış ancak kolonicilerden tepkiler gün geçtikçe artmıştır.

Bu yasalara karşı bağımsızlıkçılar 5 Şubat 1774’te Philadelphia’da toplandılar. Birinci Kıtasal Kongre (First Continental Congress) olarak bilinen toplantıya katılan delegeler, bölgesel meclisler tarafından ya da halk toplantılarında seçilmişlerdi. Georgia eyaleti dışındaki tüm koloniler bu kongreye en az bir delege gönderdiler. İngiltere’ye karşı toplu bir tepki gösterilmesi açısından büyük önem taşıyan Birinci Kıtasal Kongre, Articles of Association kararları ile İngiliz ürünlerini boykot kararı alırken, halkın devrim duygularını ve bilincini fazlasıyla körükledi. Bu kongre sonrası tüm kolonilerde bağımsızlıkçı liderlerin önderlik ettiği kuruluşlar oluşturuldu ve propaganda faaliyetleri sonucu sadece işçi ve köylü kesiminin değil ekonomik durumları iyi olan büyük çiftlik sahiplerinin ve zengin tüccarların da desteği sağlandı. Askeri malzemelerin toplanması ve ilk defa askeri birliklerin oluşturulması da bu tarihlere tekabül eder. 19 Nisan 1775 günü Lexington’da başlayan çatışma Amerika Bağımsızlık Savaşı’nın ve Amerikan Devrimi’nin başlangıcı oldu. Savaş devam ederken 4 Temmuz 1776’da Thomas Jefferson tarafından kaleme alınan Bağımsızlık Deklarasyonu (Bağımsızlık Bildirgesi) ile birlikte Amerika’daki 13 İngiliz kolonisinin bağımsızlığı ilan edildi. 8 yıl süren Amerikan Bağımsızlık Savaşı sonucunda 1783’te yenilen Britanya, Amerikan bağımsızlığını tanımak zorunda kaldı ve son Britanya birlikleri de New York’u terk etti. 7 Eylül 1787’de bir anayasa kabul edildi ve federal bir yönetim biçimi benimsendi. 1789 başındaki ilk seçimleri çoğunluğu bağımsızlıkçılardan oluşan federalistler kazandı ve George Washington ilk ABD başkanı seçildi, federal bir hükümet oluşturuldu. 1791’de Haklar Bildirisi (Bill of Rights) çıkarıldı. 1792’de ise çeşitli konulardaki farklılıklar etrafında politik partiler ve akımlar şekillenmeye başladı. Amerikan devrimindeki iki ana akım güçlü bir merkezi yönetimden yana olan George Washington, Hamilton ve John Adams’ın önderliğindeki federalistler ile tek tek devletlerin varlık hakkını vurgulayan Cumhuriyetçiler (sonraları demokratlar) idiler. Kongre, her eyaletin nüfusuna göre temsil edildiği bir Temsilciler Meclisi ve her eyaletin iki oyunun bulunduğu bir Senato teşkil edildi.

Fransız Devrimi ile birlikte tarihin ilk burjuva devrimi kabul edilebilecek olan Amerikan Devrimi böylelikle ilk aşamasını tamamlamıştır. Ancak kapitalist sistemin ve serbest piyasa ekonomisinin tam olarak oturması ve burjuva demokrasisinin şekillenmesi ancak 100 yıl sonra patlak vermiş olan Amerikan İç Savaşı (1861-65) ile mümkün olmuştur.

Ozan Örmeci