16 Ocak 2018 Salı

Early Comments for Turkey’s 2019 Presidential Election

Turkey will have its first joint parliamentary and Presidential election on November 3, 2019 following the local election on March 24, 2019. Although it is still too early to comment on these elections, I am going to summarize recent political developments in Turkey and discuss future scenarios and prospects of possible candidates for the 2019 Presidential election for our international readers.

Recep Tayyip Erdoğan

Turkey is still under the state of emergency and ruled by the President of the Republic Mr. Recep Tayyip Erdoğan and his party (JDP-Justice and Development Party) following the failed coup attempt of July 15, 2016 . Erdoğan, thanks to the failed coup attempt, not only was able to purge Fethullah Gülen loyalists from public offices, but also intimidate the opposition in the post-coup period. In addition, with the last year’s referendum, Mr. Erdoğan was also able to change the political system of Turkey and transformed Turkey’s parliamentary system (with some excessive powers allocated for the President of the Republic compared to classical Westminster model) into a strong Presidentialism similar to Russia and Central Asian Turkic states. Although Erdoğan had a last-ditch victory (only 51.4 %) in the referendum, the new system obviously favors populist right-wing parties and makes Mr. Erdoğan the grand favorite for the next Presidentail election. Despite the fact that Turkey’s authoritarian transformation do not please Turkey’s intellectuals and Western observers, Mr. Erdoğan made a quite good job in terms of macroeconomic indicators during this troublesome period. However, Turkey’s amazing growth rate (11 % in the last quarter as the fastest growing economy in the world) is thought to be a direct consequence of the developed construction sector and do not positively affect ordinary people’s life standards. Moreover, the lack of intellectual and artistic freedoms and the atmosphere of fear spread by the government make many people unhappy and desperate for the future. Thousands of people having intellectual and capital accumulation decided to leave Turkey in the last few years with growing fears of seeing their country transformed into an Islamist dictatorship in the near future. Turkey’s education system was Islamized and a new pious Muslim generation was raised with less Western and secular values. Moreover, due to the lack of a vibrant civil society and critical media institutions, in addition to a passivated army (TAF-Turkish Armed Forces) that was once the guardian of secularism and indivisible integrity, Turkey’s future does not give too much hopes to liberal intelligentsia.

Devlet Bahçeli

In this context, President Erdoğan seems to be strongest political actor in Turkey, similar to Vladimir Putin of Russia, who dominates the political scene and legitimizes himself as the only one that could provide unity and bring stability to the country. Since 2002, Mr. Erdoğan was very lucky and competent in winning elections and he was never beaten until today. However, Erdoğan won these elections by using populist and Islamist political arguments such as restrictive secular practices against veiled women (headscarf ban implemented in universities and public offices until recent years) or pious Muslim people (including TAF and main opposition party pro-secular RPP’s -Republican People’s Party- efforts to prevent Mr. Abdullah Gül’s election as the President of the Republic in 2007), Israeli policies in Palestine, coup plots organized by secular groups (2003, 2004 and 2007) or by other Islamic groups such as FETO (15 July 2016), American plans of hegemony in the Middle East and European Union and European countries’ double standard-based approaches to Turkey. Nowadays, in terms of domestic policy, Mr. Erdoğan finds himself in a difficult position to produce pretexts or find populist arguments since he is the only authority left in the country. However, Mr. Erdoğan can still find and exploit political arguments in relation foreign policy such as American President Donald Trump’s recent approval of Jerusalem as the capital of Israel or American support provided to PYD-YPG forces in Syria in order to motivate right-wing and sentimental Turkish voters. Mr. Erdoğan was once labelled as the most liberal politician of Turkey due to his efforts to solve Kurdish Question by starting a dialogue process with PKK and its imprisoned leader Abdullah Öcalan. But now, Erdoğan is playing the nationalism card and completely ignores Kurdish voters. Thanks to the support provided by Nationalist Action Party (NAP) leader Mr. Devlet Bahçeli, Mr. Erdoğan is confident of his victory. Mr. Bahçeli recently declared that his party will support Mr. Erdoğan in the 2019 election.[1] In return, Mr. Bahçeli expects some of the JDP voters to vote for his party on the same day in parliamentary elections since his party is now under the 10 % threshold according to surveys.[2] However, if NAP stays below the electoral threshold, this electoral coalition between Islamists and Turkish nationalists might end up soon. In fact, Mr. Erdoğan needs NAP and Bahçeli only for 2019 elections; after the election he will have plenty of time to design a new strategy for the next Presidential election. So, NAP could become the biggest loser of this electoral process if Erdoğan is elected, but NAP stays out of the parliament. Another formula for this coalition is to prepare a joint candidate list for 2019 parliamentary election and reserve 40-50 guaranteed seats for NAP in return to Erdoğan's Presidential candidacy, which seems a more attractive formula for NAP leadership. Mr. Erdoğan still has 46 % personal support according to polls and he could easily win the Presidential election with a successful political campaign and NAP support. But if Erdoğan is not elected in the first round, anything could happen in the second round.

SONAR’s most recent poll for 2019 Presidential election

The opposition on the other hand constantly loses blood due to lack of unity and skilled leadership. Mr. Kemal Kılıçdaroğlu, the leader of RPP, is a peaceful left-wing politician, similar to European social democratic leaders, who does not have high chance in beating Mr. Erdoğan in a conservative country like Turkey. Kılıçdaroğlu is from Alevi (Alawite) minority, has Kurdish, Zaza and Armenian background and lacks the quality of charismatic leader in Turkish context. Knowing Turkey’s sociological realities and acting responsibly, Mr. Kılıçdaroğlu does not declare himself automatically as a candidate for the forthcoming Presidential election. He can still become a candidate if polls prove that he has higher chances compared to alternatives. Other Presidential candidates from RPP are İlhan Kesici, Muharrem İnce and Ümit Kocasakal.

Kılıçdaroğlu and Muharrem İnce

İlhan Kesici

Ümit Kocasakal

Muharrem İnce is a charismatic figure who made very impressive and somehow provocative parliamentary speeches against Erdoğan and his party in the recent past[3], but his harsh secularism inclination might prevent him to appeal to right-wing voters. Moreover, Kurdish voters also might not prefer him due to his nationalism. However, Mr. İnce can still take the support of various secular groups with his appropriation of Kemalist Republican heritage and civic nationalism ideal. The other favorite candidate is İlhan Kesici, an experienced center-right politician who became a member and deputy of RPP few years ago. Kesici has personal ties with mighty Demirel family; but after the death of Süleyman Demirel, Demirel family’s influence in Turkish politics is now faded away. Kesici might still appeal to everyone within the anti-Erdoğan bloc, because he is a respected person who always stayed away from petty politics and polemics. However, Kesici is not very famous among the young voters since he was away from active politics until recently. Kurdish support to Mr. Kesici is not guaranteed as well. Hardliner Kemalist lawyer Mr. Ümit Kocasakal is also a potential Presidential candidate from RPP; but since he is not very well-known outside of RPP circles, he does not have too much chance. RPP’s Presidential candidate's vote potential is around 22-25 % in the first round for the moment according to some polls, but in the second round, the best candidate among these four (Kılıçdaroğlu, İnce, Kesici, Kocasakal) might take the support of whole anti-Erdoğan bloc and could approach to 50 % of the votes. It should not be forgotten that Mr. Ekmeleddin İhsanoğlu, as the joint candidate of RPP and NAP, took 38.44 % of the votes in the first round[4] in 2014 Presidential election. If Erdoğan was not elected in the first round in 2014 (if there was a fourth candidate in the first round other than Erdoğan, İhsanoğlu and Selahattin Demirtaş), in the second round, Mr. İhsanoğlu might have even beaten Mr. Erdoğan according to some predictions. According to SONAR polls company owner Mr. Hakan Bayrakçı, among these four names, Mr. İlhan Kesici is the best alternative and he can win the Presidential election against Mr. Erdoğan in 2019 in the second round with 53 % of the votes.[5] This seems to me a highly optimistic prediction for RPP.

SONAR’s most recent poll for 2019 parliamentary election

Another influential political figure is Mrs. Meral Akşener, since she represents the untried alternative in Turkish politics with her new center-right Good Party (İyi Parti). Mrs. Akşener comes from Turkish nationalist background and is a good Muslim Turkish woman. She can easily consolidate right-wing voters -except for hardliner Islamists who would not accept a female leader without headscarf- in case Mr. Erdoğan becomes weaker. However, Mr. Erdoğan still dominates right-wing politics in Turkey and he tries to destroy by all means other right-wing political alternatives. Mr. Erdoğan already transferred many potential right-wing opposition leaders to his party including Erkan Mumcu, Numan Kurtulmuş, Süleyman Soylu and Tuğrul Türkeş. So, unless Mr. Erdoğan begins to stegger, Mrs. Akşener also does not have too much chance against him. She has 18 % support for herself and 14 % support for her party for the moment; it seems like she will take the third place (after Erdoğan and RPP candidate) if she becomes a Presidential candidate in 2019.

Meral Akşener

Pro-Kurdish PDP (Peoples’ Democratic Party) is now in a difficult position with its leader Selahattin Demirtaş imprisoned, but the party still has 9-11 % support and is very strong in densely Kurdish populated south-eastern Anatolia. It seems like PDP will continue to be an influential political institution in Turkey; not by its own candidate maybe, but with its support given to left or right. PDP leadership and Kurdish voters will probably make a choice between Mr. Erdoğan and RPP candidate in the second round. Although PDP is a left-wing party, due to Kurds’ historical opposition to Kemalism, until today, Kurdish people preferred to vote for Islamists instead of secular left-wing RPP and always supported Mr. Erdoğan. However, since now Erdoğan aligns himself with NAP and Turkish nationalists, Kurdish voters and PDP leadership might prefer to support RPP candidate as the “least evil” alternative in the second round.

Abdullah Gül

A widely spoken but still seems difficult scenario is the candidacy of Mr. Abdullah Gül, previous President of the Republic. Coming from an Islamist background, Mr. Gül proved himself as a true democrat and differentiated his political stance from Erdoğan more visibly in recent years. Mr. Gül might become the joint candidate of the all opposition bloc and could have a chance against his long-time friend and political ally Mr. Erdoğan. He is still a well-known, respected and popular figure in Turkey, but he always hesitates to act against his own party. Moreover, he should take the support of RPP, Good Party and PDP to defeat Erdoğan. This does not seem easy; because all of these parties have their own strategies and candidates. An independent candidacy formula like that of French President Emmanuel Macron could be tried; but it is still very risky. So, Mr. Gül’s candidacy still seems improbable, although, on the paper, he is by far the best candidate. On the other hand, two Islamists racing for Turkish Presidency might not carry the ideal message that Turkey wants to give to the rest of the world.

Finally, it seems like Mr. Erdoğan still has higher chance to win the Presidential election in 2019, although his party could lose seats in the parliament election due to political and economic problems in Turkey, as well as seats allocated to NAP in accordance with an electoral coalition between JDP and NAP. İlhan Kesici and Abdullah Gül on the other hand, seem to be two best alternatives to Erdoğan for the moment. Here, it must be also added that, Mr. Erdoğan, for cultural and political reasons (the rise of Islamism and Erdoğan becoming the champion of lifting political bans against Islamism in the recent past), dominates Turkish politics in recent years and it is very difficult to challenge him both because of these political and cultural advantages, and also due to Turkey's authoritarian and statist political system that does not give too much chance to opposition parties.


[1] http://www.dw.com/tr/bahçeli-2019da-erdoğanı-destekleyeceğiz/a-42061703.
[2] http://t24.com.tr/haber/sonarin-anketine-gore-mhp-baraj-altinda-akp-oylari-dusuyor-erdoganin-ikinci-turda-secilmesi-zor,535401.
[3] https://www.youtube.com/watch?v=Lbm8CrR6ocs.
[4] https://www.sabah.com.tr/secim/2014-cumhurbaskanligi-secimleri/.
[5] http://www.internethaber.com/sonardan-2019-secim-anketi-sonuclari-yok-artik-dedirtti-foto-galerisi-1797773.htm.

15 Ocak 2018 Pazartesi

CFR Türkiye Oturumu: ‘A Look Inside Turkey’

Amerika’nın saygın düşünce kuruluşlarından birisi olan Council on Foreign Relations (CFR), birçok konuda zaman zaman çeşitli tartışma, oturum ve paneller düzenlemekte ve ABD ve dünya kamuoyunu küresel politikada yakın gelecekte yaşanabilecek gelişmeler hakkında önceden haberdar etmektedir. Kurumun 11 Ocak 2018 tarihinde düzenlediği “A Look Inside Turkey” (Türkiye’ye Bakış)[1] adlı oturum da bu bağlamda oldukça önemlidir. Oturuma Bill Drozdiak Başkanlık ederken, konuşmacı olarak katılan kişiler; ABD’nin önemli Türkiye uzmanlarından olan ve 15 Temmuz 2016 darbe girişimi sonrasında Türkiye’de İslamcı çevrelerce darbenin organizatörü olarak hedef gösterilen akademisyen Henri Barkey, ABD-Türkiye İş Konseyi İcra Direktörü Jennifer Miel ve ABD’nin eski Ankara Büyükelçisi James Jeffrey’dir. Bu yazıda, bu oturumda konuşulanlar özetlenecektir.

Oturumun video kaydı

Henri Barkey

Oturumda ilk sözü alan konuşmacı olan Henri Barkey, konuşmasına kendisine Türkiye’de “darbe organizatörü” olarak yapılan eleştirilerle ilgili olarak bir şaka yaparak başlamakta ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın darbe girişimi sonrasında yaptıklarını “kişisel ve illiberal bir rejimi kurumsallaştırma” (institutionalization of a personalistic illiberal regime) olarak tanımlamaktadır. Bu bağlamda, Barkey, 2017 yılında yapılan anayasa değişiklikleriyle birlikte Türkiye’de kuvvetler ayrılığı ilkesinin artık yürürlükte olmadığını iddia etmektedir. Türkiye’nin bu dönüşümü, Barkey’e göre iki temel eğilime dayalıdır. Birincisi, tüm kurumların Cumhurbaşkanlığına tabi kılınmasıdır. İkincisi ise, birinci eğilimi de güçlendirir şekilde, gücün kişiselleştirilmesidir. Bu anlamda, Max Weber’in karizmatik otorite tipolojisine benzer şekilde, Cumhurbaşkanı Erdoğan, sistemde, kurumsal olarak güçlendirilmesinin yanında, enformel olarak kişisel açıdan da daha güçlü kılınmaktadır. Bu noktada Türkiye’nin geçmişte de hiçbir zaman tam anlamıyla bir demokrasi olamadığını hatırlatan Barkey, buna karşın Türkiye’nin kısa zaman öncesine kadar çoğulcu bir yapısının bulunduğunu söylemektedir. Bu sistemde her zaman uygulanmasa bile bazı doğruların ve kuralların bulunduğunu ve sistemin bir uca doğru çok savrulması durumunda ordunun (Türk Silahlı Kuvvetleri) müdahaleleriyle sistemin yeniden toparlandığını hatırlatan Barkey, şimdiyse Türkiye’nin öngörülebilir bir ülke olmaktan çıktığını belirtmektedir. Barkey, parlamentonun bu yeni sistemde neredeyse hiçbir yetkisinin kalmadığını vurgulamakta ve yargının da bu sistemde Cumhurbaşkanı’nın otoritesine tabi hale geldiğini ve yargıçların artık siyasi otoritenin iradesi dışında bağımsız olarak hareket edemeyeceklerini söylemektedir. Kısa süre öncesine kadar Türkiye’de en güçlü kurumlardan olan TSK’nın bu yeni sistemde tamamen evcilleştirildiğini ve sivil otoriteye tabi kılındığını da sözlerine ekleyen Henri Barkey, 15 Temmuz 2016 tarihindeki darbe girişiminin ise çok kötü planlanmış bir eylem olduğunu söylemektedir. Barkey, yalnızca 9.000 askerle girişilen bu darbe denemesi sonucunda ordudaki generallerin yüzde 46’sının ordudan atıldığını belirtmekte ve TSK’nın bugün yeterli sayıda F-16 pilotu bile kalmayan askeri açıdan zayıf bir ülke konumuna düştüğünü ima etmektedir. Şimdilerde orduda üst düzey görev yapan askerlerin çoğunun NATO deneyimlerinin de olmadığını vurgulayan Barkey, ayrıca Türkiye’de basının yüzde 90’ının bir şekilde Erdoğan tarafından kontrol edildiğini iddia etmektedir. Üniversitelerin de bu süreçte tamamen zapturapt altına alındığını vurgulayan Amerikalı akademisyen, 6.000 kadar öğretim üyesinin son 1,5 yılda yüksek öğretim kurumlarından uzaklaştırıldığını ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Türkiye’nin en başarılı üniversitelerinden olan Boğaziçi Üniversitesi’ni de son günlerde hedef almaya başladığının altını çizmektedir. Gazeteciler başta olmak üzere muhalif görüşteki insanların Türkiye’de artık nedensiz yere bile rahatlıkla tutuklanabildiğini iddia eden Amerikalı analist, ülkedeki üçüncü büyük parti olan Halkların Demokratik Partisi’nin (HDP) iki eşbaşkanının halen tutuklu olduğunu ve anamuhalefet partisi CHP’nin liderinin bu konuyu gündeme bile getirmediğini söylemekte; dolayısıyla Türkiye’deki sorunun sadece iktidardan değil, aynı zamanda muhalefetten de kaynaklandığını vurgulamaktadır. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ülkede yaşanan siyasi krizlerden daima güçlenerek çıktığını ve bugünlere bu sayede geldiğini belirten Barkey, bu açıdan ilk dönüm noktasının 2007 Cumhurbaşkanlığı seçimi krizi olduğunu hatırlatmakta ve Abdullah Gül’e eşinin başörtülü olması sebebiyle karşı çıkan TSK’nın bu süreçte siyaset üzerindeki denetim yetkisini ve meşruiyetini kaybettiğini hatırlatmaktadır. TSK’nın elimine edilmesi sonrasında geriye Türk toplumunda etkili ve örgütlü güç olarak sadece Erdoğan’ın partisi AK Parti (Adalet ve Kalkınma Partisi) ve Fethullah Gülen cemaatinin kaldığını ve bu iki grubun 2013’e kadar el ele eski sistemi tasfiye ettiklerini hatırlatan Barkey, ancak 2013 sonrasında Erdoğan’ın Gülen’le de yolunu ayırdığını ve artık Türkiye’de AK Parti ve Erdoğan dışında etkili bir güç kalmadığını vurgulamaktadır. Barkey, sözlerini, Erdoğan’ın 2033’e kadar iktidarda kalmak istediğini ve seçimde Erdoğan’ı yenebilecek tek siyasetçi olan Abdullah Gül’ün adaylığını beklemenin “Godot’yu beklemek” gibi olduğunu söyleyerek tamamlamaktadır.

Jennifer Miel

İkinci konuşmacı olan Jennifer Miel, sözlerine, Türkiye’de ekonominin son dönemde ülkedeki en önemli gündem maddesi haline geldiğini ve terörizmi bile geride bırakmayı başardığını söyleyerek başlamaktadır. Türkiye’nin son iki yılda yaşadığı darbe girişimi ve terör saldırıları gibi uluslararası yatırımcıları olumsuz etkileyebilecek olaylara karşın, 2017 yılında ortalama yüzde 7 oranında bir ekonomik büyüme performansı yakaladığını hatırlatan konuşmacı, bunun kayda değer bir başarı olduğunu belirtmekte, ancak son aylarda artan enflasyon oranının sıkıntı yaratmaya başladığını da söylemektedir. Türkiye’de halen 1.700 civarında Amerikan şirketinin faaliyet gösterdiğini söyleyen Miel, ayrıca bu şirketlerin -çoğu Türk- 100.000 civarında kişiye istihdam sağladığını vurgulamaktadır. Bu olumlu duruma karşın, Türk-Amerikan ekonomik ilişkilerinin birkaç sene öncesinde ABD-Türkiye İş Konseyi’nin kurulduğu döneme göre daha kötü düzeyde olduğunu ima eden Miel, bu noktada Türkiye’nin dış ticaret açığı sorununa da dikkat çekmektedir. Geçen seneden itibaren Rus turistlerin piyasaya dönmesiyle birlikte canlanan turizm sektörünün bu açığı kapatmak için Türkiye’nin en önemli avantajı olduğunu vurgulayan Miel, doğrudan dış yatırımlar ve portföy yatırımlarının da Türkiye açısından gerekli olduğunun altını çizmektedir. Daha sonra Reza Zarrab (Rıza Sarraf) davası ve Halkbank’a yönelik ekonomik yaptırım meselesini gündeme getiren Jennifer Miel, bu dava sonucunda Türkiye’ye 2-3 milyar dolarlık bir tazminat çıkarılabileceği, davanın ertelenebileceği veya Türkiye’nin ceza verilmesine karşın Ankara’nın ödeme yapmayı reddedebileceği gibi seçeneklerin olduğunu söylemektedir. Halkbank’ın Türkiye’nin en büyük 6. bankası olduğunu vurgulayan Miel, tazminat cezası olması durumunda bunun 2019 seçimlerini etkileyebileceğini de sözlerine eklemektedir. Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemini satın almasının da ekonomik ve askeri ilişkilere zarar verebileceğini kaydeden konuşmacı, buna karşın iki ülke ve şirketlerinin F-35’ler başta olmak üzere birlikte birçok ortak proje yürüttüklerini hatırlatmaktadır. ABD’nin Türkiye ile ekonomik ilişkilerinde daima ticaret fazlası olduğunu da belirten Miel, iki ülke arasındaki ticaret hacminin 17,5-18 milyar dolar seviyesinde olduğunun (geçen yıla kıyasla az bir artışla) altını çizmektedir. Erdoğan ve Donald Trump’ın ekonomi odaklı liderler olduğunu da vurgulayan Miel, bu açıdan iki ülkenin ticari ilişkilerini geliştirmek için doğru bir zaman olduğunu belirtmekte ve dijital ekonomi, sağlık, enerji ve Suriye’nin yeniden inşası gibi alanlarda iki ülkenin birlikte hareket edebileceklerini kaydetmektedir.

James Jeffrey

Son konuşmacı olan ABD’nin eski Ankara Büyükelçisi James Jeffrey ise, sözlerine Türkiye’nin bir statüko ülkesi olduğunu vurgulayarak başlamakta ve bu nedenle ABD ve Batı ile ilişkilerinde bir kopuş beklemediğini ima etmektedir. ABD’nin 1940’lardan bu yana dünyadaki kolektif güvenlik, ekonomi, ticaret, finans ve değerler sisteminin lideri olduğunu da belirten emekli Büyükelçi, Trump döneminde de bu durumun değişmeyeceğini düşünmektedir. Türkiye’nin son dönemde liberal değerlere sırt çevirdiğini vurgulayan Jeffrey, buna karşın bu ülkenin halen bir demokrasi olduğunu iddia etmektedir. Walter Russell Mead’in 2013 yılında yazdığı “The End of the End of History” makalesinde vurguladığı şekilde son dönemde demokrasiye bağlı müttefik bulmanın dünyada zor hale geldiğini vurgulayan James Jeffrey, Türkiye’nin bu nedenle hala çok önemli bir ülke olduğunun altını çizmektedir. Bu noktada ülkeleri yetenekler (capabilities) ve niyetler (intentions) bağlamında değerlendiren Jeffrey, Türkiye’nin son 15 yılda ekonomik anlamda büyük bir atılım gerçekleştirdiğini ve Gümrük Birliği içerisinde yer alan Batılı bir ekonomi olduğunu söylemektedir. Jeffrey, ayrıca tüm sorunlara karşın Türkiye’nin bölgesindeki diğer ülkelere kıyasla daha istikrarlı bir ülke olduğunu vurgulamakta ve Erdoğan’ın bunu sağlayan kişi olduğunu işaret etmektedir. Bu anlamda, ortada Türkiye’nin yetenekleri bağlamında bir tartışma olmadığını söyleyen Jeffrey, asıl meselenin Türkiye’nin niyetleri olduğunu açıklamaktadır. Türkiye’nin temel güvenlik meselelerinin PKK terörü, İran ve Rusya olduğunu iddia eden emekli diplomat, bu anlamda Türkiye’nin halen Batı kampında yer alan bir ülke olduğunu vurgulamaktadır. Buna karşın, Türkiye’nin artık yönetim tarzı olarak Batılı ülkelere benzemediğini hatırlatan Jeffrey, Erdoğan’ın bir yönüyle Vladimir Putin, diğer yanıyla da Charles de Gaulle tarzı bir lider olduğunu iddia etmektedir. Türkiye’nin halen Batı bloğuyla çok yakın işbirliği içerisinde olduğunu da sözlerine ekleyen Amerikalı diplomat, buna karşın Türkiye’nin çok boyutlu dış politikası ve otoriter yönetim tarzının Batı ile ilişkilerde sorunlar yarattığını ima etmektedir. Daha sonra Türk-Amerikan ilişkilerini geliştirmek için somut konuları sıralayan Jeffrey, öncelikle, Reza Zarrab davası, Fethullah Gülen’in iadesi ve Henri Barkey’e yönelik suçlamalar gibi hukuki meseleleri kendilerinin devlet olarak çözemeyeceğini ve bu konuların iç politikada tüketilmek için büyütüldüğünü söylemektedir. Asıl meselenin Suriye’nin geleceği, İran’ın çevrelenmesi ve terörle mücadele gibi konularda Türkiye ile beraber hareket edilip edilmeyeceği olduğunu vurgulayan James Jeffrey, sorular bölümündeyse Türkiye’nin bir liberal demokrasi olmasa da halen bir demokrasi olduğunu açıklamaktadır.

Sonuç olarak, bu oturumun önemli mesajlar içeren oldukça faydalı ve üst düzey bir etkinlik olduğu söylenmelidir. Konuşmacıların -kısmen Henri Barkey dışında- Türkiye ile ilgili ılımlı ve olumlu mesajlar vermeye çalıştıkları da açıktır. Buna karşın, ABD’nin PYD-YPG güçlerini silahlandırmasının Türkiye’ye olumsuz etkileri gibi konular esgeçilmiş ve alelade bir konu olarak ele alınmıştır. Oysa bu mesele, Türkiye açısından yaşamsal bir meseledir ve yakın gelecekte Türk halkının güvenliğini de tehdit edebilir. Ayrıca Erdoğan’ın otoriter eğilimlerine karşın seçimleri nasıl kazandığı ve Türk halkından neden bu kadar destek bulduğu meselesi de konuşmada eksik kalmıştır. 

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] Bakınız; https://www.cfr.org/event/look-inside-turkey.

10 Ocak 2018 Çarşamba

Scott A. Snyder’in Güney Kore Yorumları

Scott A. Snyder, Kore tarihi ve Kore Sorunu konusunda uzmanlaşmış Amerikalı bir siyasal gözlemci ve Council on Foreign Relations (CFR) uzmanıdır.[1] Snyder, geçtiğimiz gün bir CFR oturumuna katılmış ve yeni kitabı South Korea at the Crossroads: Autonomy and Alliance in an Era of Rival Powers[2] çalışmasında yer alan Güney Kore’nin geleceğiyle ilgili bazı fikirlerini açıklamıştır. Bu yazıda, kurumun (CFR) kıdemli başyardımcısı James M. Lindsay’in moderatörlüğünü yaptığı bu oturumda yer alan ve Snyder’in dile getirdiği fikirler özetlenecektir.

Oturum kaydı

Scott A. Snyder, konuşmasına, kitabına adını veren “South Korea at the Crossroads” (Dönüm Noktasında Güney Kore) ifadesini açıklayarak başlamakta ve bu ülkenin Cumhuriyet tarihinde ilk kez bu kadar kritik kararlar alması ve bölgede kiminle müttefik olacağına (temelde ABD veya Çin) karar vermesi gereken zor bir dönemde olduğunu söylemektedir. Seul’un ekonomik olarak son dönemde yükselen Çin’in etki alanına girdiğini, ancak siyasi olarak ve güvenlik ilişkileri bağlamında halen ABD’nin yoğun etkisi altında olduğunu belirten analist, ayrıca Kuzey Kore’nin nükleer programı ve yıllardır devam eden Kore Sorunu nedeniyle de bu ülkenin bir dönüm noktasında olduğunun altını çizmektedir.

Daha sonra Güney Kore’nin Çin’le olan ilişkilerine odaklanan Scott Snyder, Kore Cumhuriyeti (Güney Kore) ile Çin Halk Cumhuriyeti devletleri arasındaki diplomatik ilişkilerin yalnızca 25 yıllık bir mazisinin olduğunu (resmi ilişkiler ancak 1992’de başlıyor) hatırlatmaktadır. Bu ilişkilerin, Güney Kore’nin kendisinin düzenlediği 1988 Seul Olimpiyat Oyunları’na komünist bloğu ülkelerini katılmaya teşvik etmesiyle başladığını hatırlatan Snyder, geçen yıllar içerisinde iki ülkenin yıllık 200 milyar doların üzerinde -beklenenin çok üzerinde- bir ticaret hacmi yakaladıklarına dikkat çekmektedir. Güney Kore’nin Çin’e ağır sanayi malzemeleri, otomobil ve kozmetik ürünleri sattığını ve bu ülkede üretim merkezleri inşa ettiğini söyleyen yazar, buna karşın Çin’in hızlı ekonomik yükselişi karşısında Güney Kore halkının (Çin’in Kore Savaşı’nda Kuzey Kore’ye yardım etmesi gibi tarihsel sebeplerin de etkisiyle) son yıllarda bu ülkeyle alakalı endişelere kapılmaya başladıklarını ve bunun anketlerce de doğrulandığını söylemektedir. Son dönemde, Çin’in itirazlarına karşın, Seul rejiminin ülkesine kısaca THAAD olarak bilinen ABD yapımı Bölge Yüksek İrtifa Hava Savunması kurduğunu[3] ve ekonomik ilişkilerin zedelendiğini belirten Snyder, son aylarda Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in, Güney Kore halkı nezdinde, Seul’un tarihsel husumeti bulunan Kuzey Kore’nin lideri Kim Jong-un ve yine tarihsel bazı sorunlarının olduğu Japonya’nın Başbakanı Şinzo Abe’nin bile önünde antipatik algılandığını da iddia etmektedir.

South Korea at the Crossroads: Autonomy and Alliance in an Era of Rival Powers

Bir sonraki bölümde Güney Kore’nin ABD ile olan ilişkilerini yorumlayan Scott A. Snyder, iki ülkenin 1950’lerden beri müttefiklik ilişkisi içerisinde olduklarını, ama bu ilişkilerin daha en başından -belli ölçülerde- güvensizlik temelinde kurulduğunu söylemektedir. İlişkilerin ilk yıllarında ABD’nin Güney Kore bütçesinin ve askeri harcamalarının neredeyse yarısını karşıladığını da söyleyen Snyder, Park Chung-hee döneminde Seul’un ABD’nin (Lyndon Johnson) Vietnam politikasının önemli bir merkezi haline geldiğini belirtmektedir. Bu politikanın Güney Kore’nin askeri gelişimine ve ekonomik atılımına katkı yaptığını söyleyen yazar, Vietnam Savaşı sonrasında ABD’nin bölgeden çekilmesiyle birlikte Seul’un güvenlik riskleri algılamasının derinleştiğini ve bu nedenle Güney Kore'nin gizli olarak bir nükleer program başlattığını iddia etmektedir. ABD’nin Güney Kore ile yıllardır güvenlik temelinde bir ittifak kurduğunu, ancak Kore halkının ABD’nin çeşitli gerekçelerle Chun Doo-hwan (Chun Duhwan) dönemindeki otoriter rejimle de yakın ilişkilerini devam ettirmesi nedeniyle aynı zamanda bu ülkeye karşı gücendiğini belirten Snyder, bu nedenle ABD’nin Kore soluyla olan ilişkilerinin halen sorunlu olduğuna işaret etmektedir.

Moon Jae-in

Konuşmasının sonraki bölümünde ekonomik olarak Çin’e, siyasi-güvenlik ilişkileri açısındansa Washington’a yakın olan Seul rejiminin yeni dönemdeki en temel siyasi tartışmasının ABD ve Çin’le ilişkileri nasıl kurgulaması gerektiği olacağını belirten Scott A. Snyder, Seul’un yakın geçmişte Çin’le uzlaşmak için Tayvan’la yakın ilişkilerini bir anda kestiğini hatırlatmakta, ancak günümüzde Kore’nin yeni lideri Moon Jae-in’in iç kamuoyu baskısı nedeniyle aynı şekilde davranmasının zor olabileceğini söylemektedir. Bu nedenle, Güney Kore’nin yeni yönetiminin ABD ile Çin arasında bir tür “choice avoidance” (tercih yapmaktan imtina etme) politikası takip edeceğini ve finansal işlemlerdeki “hedging” modeline benzer şekilde, her iki ülke ile de gelecekte kendi aleyhine doğabilecek herhangi bir duruma karşı korunmasını sağlayacak anlaşmalar yapma arayışında olacağını vurgulamaktadır. Güney Kore’nin, seçim kampanyası döneminde izolasyonist yaklaşımlar sergileyen, ama Başkan seçildikten sonra da Kuzey Kore’ye yönelik oldukça sert mesajlar (fire and fury) veren[4] ABD’nin yeni Başkanı Donald Trump döneminde ABD’ye yönelik güven kaybı yaşayabileceğini ve bunun “choice avoidance” politikası lüksünü azaltacağını belirten Snyder, buna karşın Moon Jae-in’in son derece pragmatik ve ABD ile ilişkilerde görüş ayrılıklarını en alt düzeye indirmeye çalışan bir lider olduğunu söylemektedir. Bunun son derece doğal ve akılcı olduğunu da söyleyen Snyder, zira Seul’un güvenlik garantisi bağlamında hiçbir zaman ABD’yi Çin’le ikame edemeyeceğini dile getirmektedir. Ayrıca ABD’deki kamuoyu desteğinin tarihinin en yüksek seviyesinde olduğunu da sözlerine ekleyen yazar, bu bağlamda ABD ile müttefikliğin daha güvenilir bir seçenek olduğunu vurgulamaktadır. Buna ek olarak, ABD ile Güney Kore’nin ilişkilerini “çok güçlü” olarak değerlendiren Snyder, bugüne kadar her iki taraftan da ilişkilerin kurumsal temelini zedeleyici (deinstitutionalization) bir yaklaşım geliştirilmediğine dikkat çekmektedir.

Konuşmasının son bölümünde Güney Kore ve Kuzey Koreli Bakanların 2018 Pyeongchang Kış Olimpiyatları sebebiyle son görüşmelerini değerlendiren Snyder, Kuzey Koreli sporcuların Olimpiyatlara katılımının barış ve istikrar açısından önemli olduğunu vurgulamakta, ancak bunun uzun dönem etkileri hakkında konuşmak için erken olduğunu belirtmektedir. Yazarın konuşmasındaki en önemli vurgunun Güney Kore'nin ABD ile yakın ilişkilerini önümüzdeki yıllarda da sürdürmeye devam edeceği ve bu süreçte Çin'le ekonomik ilişkilerin bozulabileceği olduğu söylenebilir. 

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] Hakkında bilgiler için bakınız; https://www.cfr.org/experts/scott-snyder.
[2] Kitap buradan satın alınabilir; https://www.amazon.com/South-Korea-Crossroads-Autonomy-Relations/dp/0231185480.
[3] Bu konuda bir haber için bakınız; http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-39778738.
[4] Bakınız; https://www.nytimes.com/video/us/politics/100000005346140/north-korea-trump-threat-fire-fury.html.

6 Ocak 2018 Cumartesi

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Fransa Ziyareti

15 Temmuz 2016 tarihinde yapılan başarısız darbe girişimi ardından zor günler geçiren ve büyük bir tasfiye ve altüst olma sürecinden geçen Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği ile son yıllarda bozulan ilişkileri düzeltmek adına, şu sıralar dış politikada yeni bir atak yapma arayışındadır. Suriye krizinin çözümü konusunda İran İslam Cumhuriyeti ve Rusya Federasyonu ile yakınlaşarak daha farklı bir pozisyon alan Türkiye, Avrupa Birliği ve genel olarak Batı dünyası ile bozulan ilişkileri düzeltmek için de AB’nin lider ülkeleri olan Almanya ve Fransa cephelerinde atağa kalkmıştır. Nitekim bugün yapılacak olan Türk Dış İşleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun Alman mevkidaşı Sigmar Gabriel’le görüşmesinden[1] hemen önce, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da dün Paris’te Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’la önemli bir görüşme gerçekleştirmiştir. Bu yazıda, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Fransa temaslarında öne çıkan gelişmeler özetlenecek ve yorumlanacaktır.

Basın toplantısının kaydı

Erdoğan Yeniden Avrupa Vitrininde
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Fransa ziyaretinin ilk ve bence en önemli olumlu tarafı, bir süredir Türkiye’de yaşanan otoriterleşme süreci nedeniyle Batı dünyasında ciddi anlamda izole edilen Türkiye ve lideri Erdoğan’ın[2], bu ziyaret vesilesiyle yeniden Fransa ve Avrupa basınında yer bulması ve Türkiye’nin Suriye krizi ve darbe girişimi sonrasında yaşanan süreç gibi konularda resmi tezlerini dünyaya duyurabilmesidir. Erdoğan, ziyaret sayesinde Türkiye’nin tıkanan Avrupa Birliği üyeliği ve Suriyeli mültecilere AB’nin yapmayı vaat ettiği ancak henüz tam olarak yapmadığı maddi yardım gibi konuları da Avrupa basınına ve siyasal elitine hatırlatma fırsatı yakalamıştır. Medyada görünür olmayı ve dünya siyasetinde ses getirmeyi çok seven popülist bir siyasetçi olan Erdoğan’ın, bu ziyaret öncesinde büyük beklentilerinin olduğu açıktı.[3] Hatta Erdoğan, merkez sağ çizgideki Le Figaro gazetesine özel bir röportaj vererek, Türkiye ile Fransa’nın tarihi dostluklarına dikkat çekmiş ve olumlu mesajlar vermişti.[4] Ancak Erdoğan’ın büyük beklentileri, bu ziyarette ancak bir ölçüde karşılanmış ve Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Erdoğan ve Türkiye’ye saygılı, ancak aynı zamanda birçok konuda eleştirel olan tutumunu bu ziyaret süresince de muhafaza etmiştir.

Eurosam-Türkiye Ortaklığı
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Paris ziyareti sırasında öne çıkan somut bir ekonomik gelişme, Fransa-İtalya ortaklığındaki savunma sanayi firması Eurosam ile Türk ortakları Aselsan ve Roketsan arasında uzun menzilli hava savunma ve füze projesi (Loramid) için bir sözleşme imzalanmasıdır.[5] Üç ülkenin birlikte geliştireceği füze programının 2020’lerin ortasında hazır olması öngörülmektedir. Bu proje sayesinde, Türkiye’nin, hayalet uçaklar, insansız hava araçları ve füzelerden kaynaklanan tehditlere karşı savunma imkânlarının arttırılması hedeflenmektedir. Türkiye Cumhuriyeti Milli Savunma Bakanı Nurettin Canikli, Rusya’dan alınan S-400 hava savunma sisteminin ardından, bu anlaşmayla birlikte Türkiye’nin yerli ve milli imkânlarla hava savunma sisteminin oluşumuna katkı sağlanacağını ve Türkiye’nin üst model füze sistemleri üretebilecek bir ülke haline geleceğini söylemiştir.[6] Ayrıca Türkiye ile Fransa, bu ziyaret esnasında, Airbus ve Türk Hava Yolları (THY) arasında 20+5 adet opsiyonlu A350-900’ün satın alma görüşmelerine başlamak adına imzalanan mutabakat zaptı vesilesiyle, bir diğer önemli ticari hamle daha yapmışlardır.[7] Ancak Türkiye’de halkın ekonomik sıkıntılar nedeniyle hükümete tepki duymaya başladığı bir dönemde yapılan bu anlaşmalar, iç kamuoyundan çok Fransa ve İtalya’yı memnun eden gelişmeler olarak yorumlanabilir.

Recep Tayyip Erdoğan ve Emmanuel Macron basın toplantısında

Macron’un açık mesajı: Türkiye ile ilişkileri AB üyeliğinden ziyade ikili ilişkiler bağlamında ele alıyoruz
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, basın toplantısında çok açık bir şekilde Türkiye ile ilişkileri daha çok ikili ilişkiler bağlamında değerlendirdiğini ve Türkiye’nin mevcut siyasal koşulları ve insan hakları durumu nedeniyle Avrupa Birliği ile ilişkilerde bir ilerleme/iyileşme beklenmemesi (yeni bir başlık açılması) gerektiğini söylemiştir.[8] Macron, bu konuda Avrupalı siyasetçilerin Türkiye’ye daha önce dürüst davranmamaları nedeniyle çeşitli sorunlar yaşandığını ve Türkiye’ye artık dürüst davranmaları gerektiğini de sözlerine eklemiştir.[9] Bu bağlamda, Macron, Türkiye’ye Avrupalı bir ortaktan ziyade, ülkesinin tarihsel ilişkilerinin olduğu önemli bir bölgesel güç şeklinde yaklaşmıştır. Merkez sol çizgideki Fransız gazetesi Le Monde, bu yaklaşımı okurlarına, “Macron Türkiye’ye AB’ye entegrasyon yerine partnerlik önerdi” başlığıyla duyurmuştur.[10] Buna karşın, Fransa Cumhurbaşkanı Türkiye’nin AB çıpasına bağlı kalması gerektiğini de belirtmiş ve Türkiye’yi demokratikleşme konusunda cesaretlendirmiştir. Cumhurbaşkanı Erdoğan ise, Paris’te Türkiye’nin AB üyeliği konusunda isteksiz mesajlar vermiş ve “Bu süreç bizi ciddi manada yorduğu gibi, milletimi de ciddi manada yoruyor. Bizi belki de bir karara doğru sürükleyecektir. ‘Ne olur artık bizi de alıverin’ diyecek halimiz yok.” şeklinde konuşmuştur.

Ayrıca Emmanuel Macron, terörle mücadele konusunda Türkiye’ye çok açık biçimde destek vermiş ve Fransız gazetecilerin eleştirel soruları karşısında Erdoğan’ı bir anlamda korumuştur. Ancak aynı Macron, Fransa’yı doğrudan ilgilendiren konular olan yabancı gazetecilerin ve Frankofon eğitim kurumları (Galatasaray Üniversitesi) ve akademisyenlerin durumu ve genel olarak Türkiye’deki insan hakları, düşünce ve ifade özgürlüğü ve hukuk devleti konularında, mevkidaşı Cumhurbaşkanı Erdoğan’a karşı eleştirel bir tutum takınmıştır. Macron, Osman Kavala başta olmak üzere bazı kişilerin yer aldığı bir listeyi Erdoğan’a verdiğini de açıkça söylemiştir. Macron’un “ifade özgürlüğü bir bütündür ve bölünemez” vurgusu da basın toplantısından akıllarda kalmış ve liberal çizgide siyaset yapan Fransa Cumhurbaşkanı’nın uluslararası gözlemciler nezdinde takdir toplamasına yol açmıştır.

Ahmet Oğraş

Bunların yanında, Macron’un İslamcı görüşleriyle bilinen Erdoğan’a laiklik konusunda herhangi bir eleştiri yöneltmemesi de dikkat çekmiştir. Bu durum, Fransa İslam Konseyi’nin başına birkaç ay önce Türk kökenli Ahmet Oğraş’ın da getirildiği düşünülürse[11], bu konuda tarihi bir kırılmaya işaret ediyor olabilir. Zira Fransa, bugüne kadar Türkiye’de Kemalist-laik çizgideki Cumhuriyetçi siyasal mirasın koruması konusunda en sert mesajlar veren ülkelerden birisi olarak biliniyordu. Yine bu bağlamda, Macron ve Fransız devletinin, laikliğe daha yatkın Türk İslam’ını, Arap devletlerinin ve İran’ın temsil ettiği radikal Selefi ve Şii akımlarına karşı öne çıkardığı da belirtilebilir.

Osman Kavala

Erdoğan’ın Basın Toplantısındaki Öfkeli Anları
Cumhurbaşkanı Erdoğan, basın toplantısında Fransız gazetecilerden gelen sorular karşısında öfkelenmiş ve bu kişilere oldukça sert cevaplar vermiştir. İlk olarak, bir Fransız gazetecinin polis baskınıyla Suriye’ye silah sevkiyatı yaparken yakalanan MİT tırlarının sorulması üzerine hiddetlenen Erdoğan, bu iddiaları reddetmiş ve ABD’nin Suriye’de PYD ve YPG gibi Kürt ayrılıkçı gruplara 4.000 tırlık silah yardımı yaptığını hatırlatarak, Türkiye’nin pozisyonunu savunmuştur.[12] Erdoğan, bu soruyu soran Fransız gazeteciyi Fethullah Gülen cemaatine veya darbe girişimi sonrasındaki ismiyle FETÖ adlı terör örgütüne mensup olmakla da suçlamıştır.[13] Erdoğan’ın suçlamaları önce reddetmesi, ancak daha sonra ABD’yi örnek göstermesi ve MİT’in ve diğer istihbarat teşkilatlarının silah satışları konusunda yetkilerinin olduğunu hatırlatması basın toplantısı sırasında akılları karıştırmıştır. Ayrıca yine bir Fransız gazetecinin Osman Kavala’yı sorması üzerine, Cumhurbaşkanı Erdoğan, yine öfkeli bir şekilde, Fransa’da avukatları olduğunu iddia ettiği Kavala’yı 2013 yılındaki Gezi Parkı Olayları’nı organize etmekle suçlamıştır.

Diğer Detaylar
Erdoğan-Macron basın toplantısında Kudüs konusunun neredeyse hiç gündeme getirilmemesi dikkat çekmiş ve bu konuda Türkiye’nin beklediği desteği Fransa’dan tam olarak alamadığını akıllara getirmiştir. Ancak her iki lider de, İsrail-Filistin Sorunu konusunda “iki devletli çözüm” noktasında buluşmuşlardır. Fransız-Japon ortaklığında Sinop’ta inşa edilen nükleer santral, IŞİD ve PKK gibi terör örgütleriyle mücadele ve Suriye’de Beşar Esad’sız çözüm gibi konularda da Türkiye ile Fransa’nın ortak çizgilerinin olduğu basın toplantısında açık bir şekilde anlaşılmıştır. Basın toplantısında uzun süreli konuşulamasa da, bu konular, iki ülkenin ilişkileri ve dış politika anlayışları açısından çok önemli ve olumlu noktalardır.

Sonuç olarak, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Fransa ziyaretinin olumlu noktalarının (Erdoğan’ın Avrupa basınında manşetlere taşınması, iki ülke arasında artan ekonomik entegrasyon ve savunma sanayi ortaklığı, terörle mücadelede ortak anlayış, Suriye ve Filistin konularına benzer bakış) daha önde olduğu, ancak AB üyeliği ve Türkiye demokrasisi gibi konularda Paris’ten Ankara’ya olumsuz mesajların verildiği söylenebilir. İlişkileri daha da geliştirmek içinse, Türkiye’nin son aylardaki anti-demokratik gidişata bir son vermesi ve AB ile ilişkileri düzeltmesi gerekmektedir. Bunlar, Cumhurbaşkanı Erdoğan ve partisi AK Parti’nin makul ve demokratik çizgide hareket etmesi durumunda kolaylıkla olabilecek gelişmelerdir. Ancak Türkiye siyasetinde intikam ve öfke, çoğu zaman akıl ve özgürlük fikirlerinin önüne geçmektedir.

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] Bakınız; http://www.dw.com/tr/ankara-berlin-hatt%C4%B1nda-yeni-bir-ba%C5%9Flang%C4%B1%C3%A7-m%C4%B1/a-42038583.
[2] Bu konuda bir analiz için; http://www.lemonde.fr/europe/article/2018/01/05/visite-a-paris-d-erdogan-de-plus-en-plus-isole-sur-la-scene-internationale_5237742_3214.html.
[3] Bakınız; http://www.france24.com/en/20180105-erdogan-visit-france-hopes-rekindling-relationship-with-europe.
[4] Röportaj buradan okunabilir; http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2018/01/04/31002-20180104ARTFIG00220-erdogan-au-figaro-turquie-et-france-une-longue-amitie.php.
[5] Bakınız; https://tr.sputniknews.com/savunma/201801051031696070-turkiye-fransa-italya-fuze/. Bu konuda bir diğer haber için bakınız; http://www.lepoint.fr/monde/erdogan-a-paris-une-visite-sous-le-sceau-du-pragmatisme-05-01-2018-2184148_24.php.
[6] Bakınız; https://tr.sputniknews.com/savunma/201711091030936434-canikli-fransa-italya-anlasma-s400-savunma-sistemi/.
[7] Bakınız; https://tr.sputniknews.com/turkiye/201801051031697572-thy-airbus-25ucak-icin-sozlesme-imzalandi/.
[8] Bakınız; http://www.lemonde.fr/europe/article/2018/01/05/pour-macron-les-evolutions-recentes-de-la-turquie-ne-permettent-aucune-avancee-dans-ses-relations-avec-l-ue_5238077_3214.html.
[9] Bakınız; http://www.france24.com/en/20180105-french-president-macron-suggests-partnership-deal-turkey-eu-not-membership-erdogan.
[10] Bakınız; http://www.lemonde.fr/europe/article/2018/01/06/face-a-erdogan-macron-propose-un-partenariat-plutot-que-l-integration-de-la-turquie-a-l-ue_5238179_3214.html.
[11] Bakınız; http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2017/06/30/01016-20170630ARTFIG00314-un-franco-turc-a-la-tete-de-l-islam-de-france.php.
[12] Bakınız; http://www.liberation.fr/planete/2018/01/05/en-operation-seduction-a-paris-erdogan-chasse-son-naturel-il-revient-au-galop_1620650.
[13] Bakınız; http://www.sozcu.com.tr/2018/dunya/macron-ile-erdogan-basin-toplantisinda-gunde-diyalog-2161862/.

4 Ocak 2018 Perşembe

Dr. Sina Kısacık'la Çin Halk Cumhuriyeti'nin Enerji Politikası Hakkında Mülakat

Son dönem dünya siyasetinin en dikkat çeken aktörlerinden birisi olan Çin Halk Cumhuriyeti, büyümeye dayalı ekonomik modelini sürdürebilmek adına enerji kaynaklarına ulaşımı dış politikasında stratejik bir hedef olarak belirlemiştir. Bu doğrultuda, Pekin, son yıllarda birçok önemli proje ve işbirliğine imza atmaktadır. Bu konuda, Türkiye’de enerji politikaları alanında yaptığı çalışmalarla dikkat çeken Uluslararası Politika Akademisi (UPA) uzmanı Dr. Sina Kısacık’la bir mülakat gerçekleştirdik. Aşağıda bu mülakatı bulabilirsiniz.

Dr. Sina Kısacık'la Beykent Üniversitesi'nde

Yrd. Doç. Dr. Ozan Örmeci: Sevgili Sina, mülakat teklifimizi kabul ettiğin için sana okurlarımız adına teşekkür ederim. Çin Halk Cumhuriyeti’nin enerji ihtiyacını, bu yönde geliştirdiği politikaları ve bu alanda yaptığı diplomatik çalışmaları nasıl okuyabiliriz?

Dr. Sina Kısacık: Sayın Örmeci, ilk olarak, 21. yüzyılda Avrasya jeopolitiğinin başat güçlerinden birisi olan Çin Halk Cumhuriyeti’nin kendi enerji güvenliğini sağlamaya dönük nasıl politikalar geliştirdiği konusunda böyle bir çalışma hazırladığınız için sizi çok tebrik ediyorum. İkinci olarak, böyle kritik önemdeki bir konuyla ilgili olarak benimle mülakat yaptığınız size ayrıca çok teşekkür ediyorum. Ayrıca bu vesileyle UPA okurlarını saygıyla selamlıyorum…

Diğer büyük enerji tüketicileri gibi, Çinliler de, artan enerji miktarlarına maliyeti karşılanabilir, güvenli ve uygun bir biçimde erişimi sürdürme derdindedirler. Pekin, 1990’ların başlarına kadar petrol ve kömür ihraç etmekteydi; fakat Deng Xiaoping’in reformlarından ilham alan son yıllardaki ekonomik patlama, Çin’i bir "enerji ithalatçısı" haline dönüştürmüştür.[1] Ancak Çinlilerin düşünce yapısında, Mao dönemindeki “kendi kendine yeterlilik” kavramı derinlerde kök salmaya devam etmektedir. Mevcut durumda % 50 olan petrol ithalatına bağımlılık, Pekin’de alarm zillerinin çalmasına neden olmaktadır. Fakat diğer birçok enerji ithalatçısı ülkede olduğu gibi, Çin’in de kapsamlı bir enerji güvenliği stratejisi yoktur. Merkezileşmiş politika, bazen rekabet halindeki gruplara, abartılı retoriğe ve yerel seviyedeki girişimlere yol vermektedir. Güçlü bir Enerji Bakanlığı’nın eksikliğinden ötürü, Çin’in enerji politikası, diğer birçok ülkeye kıyasla zayıf durumdadır.

Pekin’in enerji politikası üzerinde 5 savunmasızlık faktörü önemli rol oynamaktadır. Bunlardan ilki, Çin’in kendi petrol sağlayıcılarından uzak bir yerde konumlanmasıdır. 2007’de Amerika Birleşik Devletleri’nin petrol ithalatının % 30’u Kanada ve Meksika’dan gelmekteydi ki, bu ülkeler Birleşik Devletler’in sınırında yer almakta olup, onun etki alanı içinde güvenli bir biçimde konumlanmaktadırlar. Buna karşın, Çin, ithal ettiği petrolün % 90’ını tehlikeli boğazlarda manevra yapan uzun ve büyük tonajlı tankerlerden almak suretiyle onlara bağımlıdır. İkincisi, Çin, enerji kaynakları açısından fakir bir coğrafi yapıya sahip olmanın sıkıntısını çekmektedir ki, bu ülkede dünyanın bilinen petrol rezervlerinin sadece % 1,3’ü yer almaktadır. Üçüncü olarak, Çin’deki talep, tedarikin sürdürebileceğinden daha hızlı bir biçimde artmaktadır. Hâlihazırda, Çin, dünyanın en büyük ikinci enerji tüketicisidir ve 2005 ile 2010 yılları arasında toplam enerji tüketimindeki artış, küresel artışın % 40’ı olarak karşımıza çıkmaktadır. Dördüncüsü, Çin liderleri, halen daha küresel arenada görece önemsiz bir role sahip olduklarına inanmaktadırlar. Nitekim Çin, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin daimi 5 üyesinden biri olmasına rağmen, halen gelişmekte olan bir ülke olduğu için G-8 kulübünün içerisine henüz kabul edilmemiştir. Son olarak, Çin Komünist Partisi, Çinlilerin hayat standartlarındaki iyileşmelerin devamına bağlı olarak ayakta kalmaktadırlar ki, bu görevin yerine getirilmesinin rejiminin varlığını sürdürülmesi için hayati olduğuna inanılmaktadır. Lakin refah artışı ve gelişme, enerji talebini de beraberinde getirmektedir ki, 1,4 milyarlık devasa bir nüfus için, bu, çok zorlu bir görevdir.

Çin’in ekonomik büyümesi (her yıl yüzde 9 ile 11 arasında) devam ettikçe, Pekin’in petrole olan talebi de artmaya devam edecektir. Nitekim Çin, 2020 yılı civarında Washington’u geçerek dünyanın en büyük petrol tüketicisi olacaktır. Bu durum, Çin’in ekonomisini ve toplumunu şekillendiren şehirleşmenin dünyanın bugüne kadar görmediği bir hızda ve ölçekte olması, yeni altyapıya yönelik muazzam yatırımlar ve birçok bina güç santralleri, yollar ve yüksek hızlı tren hatlarını kapsayan ve "Çin’in büyük yeniden yapılanması" (Great Build-out of China) olarak tanımlanabilecek bir sürecin kaçınılmaz sonucudur.[2] Çin’in gelecek 20 veya 30 yıl boyunca devam edecek bu yeniden yapılanması, sadece Çin için değil, dünya ekonomisi için de tanımlayıcı güçlerinden birisi olacaktır. Nitekim Çin’in şehirlerdeki nüfusu çok hızlı artmaktadır. 1978’de ülkenin sadece % 18’i şehirleşmişken, bugün bu oran yaklaşık % 50 civarındadır ki, bu ülkede 170’ten fazla şehrin nüfusu bir milyondan fazladır ve nüfusları 10 milyonu aşan devasa kentlerin sayısında da artış yaşanmaktadır. Tüm bu büyüme, yeniden yapılanma, yeni fabrikalar, yeni apartmanlar ve onların yeni uygulamaları ve bunlarla gelen tüm taşımacılık, haliyle enerjiye bağımlıdır. Bu, Çin’i dünyanın lider mamul üreticisi ve ihracatçısı yapan büyük enerji taleplerinin de üzerindedir. Daha fazla kömür, petrol, doğalgaz, nükleer güç ve yenilenebilir enerjiler de buna eklenmektedir. Günümüzde bile, kömür, Pekin’in enerjisinin belkemiğini oluşturmaktadır; fakat uluslararası pazarlar ve dünya ekonomisi bağlamında egemen olan meta petroldür.

Çin’in ulusal güvenlik önceliklerinin en tepesinde Malakka Boğazı bulunmaktadır ki, bu şekilde ülkenin petrol ithalatının % 80’i Basra Körfezi ve Afrika’dan geçerek ülkeye gelmektedir. Ancak bir noktada yalnızca 1,7 mil genişliğinde olarak, bu yolla ticaret, petrol tankerlerinin çarpışmaları, petrol sızıntıları, kaçırılma, korsanlık ve terörizm olayları nedeniyle çeşitli riskler altındadır.[3] Çin, aynı esnada Boğazlar’da bir polis gücü gibi hareket eden Birleşik Devletler Donanması’nın Tayvan ile savaş durumunda Çin’in petrolünü bloke edebileceği konusunda da endişelidir. Hu Jintao’ya göre, bazı büyük güçler Boğazlar’daki petrol geçişini kontrol etme arayışında olabilirler. Pekin’in bu tehditlerle ilgilenmek için geliştirdiği çok taraflı stratejisi ise; yakın bölgesi dışındaki Orta Asya’dan da petrol kaynakları tedarik etmek, Malezya ve Myanmar’da petrol boru hatları ve bölgedeki donanma kapasitesini arttırmaktır.

Günümüzde, Pekin, enerji güvenliğini arttırmanın bir yöntemi olarak petrol stoklaması yolunu da tercih etmektedir. Buna yönelik olarak, 2003 senesinde, Çin, Şanghay, Cjouşan, Huando ve Dalyan gibi dört sahil kentinde inşa etmekte olduğu petrol rezervleri için stratejik tesisleri bitirmiştir. Mevcut durumda, Pekin, 100 milyon varile (14 milyon ton) eşdeğer stratejik petrol rezervlerini üç katına çıkarmayı amaçlamaktadır. Ayrıca 2009 yılından itibaren ithal petrolü stoklamak için hâlihazırdaki 4 rezervuara ek olarak, 8 rezervuar daha inşa edileceğini ilan etmiştir. Yapılan tahminlere göre, bu tesisler, Gansu ilindeki Lancou, Sincan bölgesindeki Şanşan ve Hebey ilindeki Tanşan’da yapılacaktır. Pekin, bu kararının nedeni olarak önümüzdeki 20 yıl içerisinde enerji kaynakları tüketimini kayda değer oranda arttırma arzusunu ortaya koymaktadır. Enerji İdaresi Başkanı Cjan Gobeao’ya göre, dünya çapında enerji talebinin azalmasından faydalanılması ve Çin’in petrol rezervlerini arttırması şarttır. 2011 senesinde ise, bu rezervuarların yalnızca sahil şeridi ile sınırlı kalmayıp, iç bölgeye de yönelmesi planlanmıştır. Projenin bitirilmesi halinde, 2020 senesinde ülkenin petrol rezervleri, Pekin’in ithal ettiği 100 günlük petrol oranına eşdeğer olacaktır. Bu da, takriben 85 milyon ton ham petrol demektir.

Hidrokarbon kaynaklarının yalnızca Batı’ya değil, Doğu’ya da tedarik edilmesi, hızlı gelişmekte olan ekonomilere ham madde tedariki bakımından elzemdir. Kimilerine göre Beyaz Saray’a meydan okuma yolundaki Pekin, büyümesini devam ettirebilmek maksadıyla gereksinim duyduğu hidrokarbon kaynaklarını tedarik etmeye yönelik bazı boru hatları yapımına girişmiştir. Pekin’in küresel petrol kaynaklarına erişme ve kendi enerji gereksinimini karşılama doğrultusunda attığı ilk somut adım, 2002 senesinde yürürlüğe giren “dışarıya açılma” politikasıdır.[4] Bu yeni politikaya göre, Pekin, enerji güvenliğini temin etmek için milli petrol firmalarına değişik imtiyazlar ve kolaylıklar sunmuş ve bu firmaların yurtdışında faaliyet göstermesini teşvik edici bir politika takip etmiştir. Yurtdışında faaliyette bulunan bu firmalar, Çin Ulusal Petrol Şirketi, Çin Petrol ve Kimya Şirketi, Çin Ulusal Kıyı Petrol Şirketi ve bunların yan kuruluşları olarak tanınmaktadırlar. Bu firmalar, enerji karşılığı kredi ve petrol aktifleri karşılığı krediler temin etmekte ve değişik ülkelerde petrol arama çalışmaları gerçekleştirmektedirler. Buna ek olarak, bu firmalar, petrol hisseleri satın almanın yanı sıra petrol boru hatları da yapmaktadırlar. 

Orta Asya, Avrasya bölgesinin kalbinde yer almaktadır. Kazakistan, Türkmenistan ve Özbekistan hidrokarbonlar bakımından zengindir. Astana ve Taşkent’in zengin uranyum maden rezervleri de mevcuttur. Buna ilaveten, Kırgızistan ve Tacikistan da su kaynakları bakımından oldukça zengin durumdadırlar.[5] Bu kapsamda, Pekin için bölge ile işbirlikleri tesis etmek; doğal kaynakların kesintisiz ve güvenli yollardan tedariki, nükleer enerji alanında işbirliği ve Batı Çin’in istikrarlı büyümesini gerçekleştirmek bakımından elzemdir. Özellikle enerji kaynaklarına ulaşım hedeflenmekte, arama-çıkarma aktivitelerinde yer almak ve kaynağa yerinde elde etmek amaçlanmaktadır. Çinli uzmanlara göre, Orta Asya ve Hazar bölgesi, hâlihazırdaki ve muhtemel petrol rezervleri bakımından dikkate değerdir. Orta Asya petrolünün milletlerarası piyasalara akması için ihtiyaç duyulan politik ve iktisadi koşullar da mevcuttur. Çin, özellikle Sovyetler Birliği’nin parçalanmasının ertesinde, bölge devletleri ve dünya devletleri ile ekonomik ve ticari manada münasebetler kurma arayışındadır. Orta Asya ve Hazar petrolü, hem üretici, hem de ithal eden ülkeleri alakadar etmektedir. Bir başka deyişle, her iki tarafın da menfaati ortaktır.

Pekin, enerji talep güvenliğini, bölge ülkeleri ise enerjinin arz güvenliğinin tesisini hedeflemektedir. Bundan ötürü, bölge petrolü göreceli olarak güvenlidir. Bölge devletleri ile Pekin arasındaki tarihsel ve kültürel münasebetler, Pekin’in bu bölgeye girişini kolaylaştırmaktadır. Bu çerçevede, Çin için Orta Asya, hem Aşkabat ve Astana’nın hidrokarbon kaynaklarına boru hatları aracılığıyla ulaşımını gerçekleştirmekte, hem de enerji ithalatında kayda değer bir yere sahip Tahran (İran) ile iletişimi kolay hale getirmektedir. Bu minvalde, Pekin, “kaynağa yerinde ulaşma” politikasını hayata geçirmekte ve özellikle Astana’da yatırımlar gerçekleştirmektedir. Bu alandaki diğer bir dikkat çekici gelişme de, 2005 Kasım ayında Çin-Orta Asya Boru Hattı’nın parçasını meydana getiren Atasu-Alaşankou Boru Hattı’nın yapımının bitirilmiş olmasıdır. Astana’nın en muazzam petrol yataklarından birisinin Çin’in doğu bölgeleriyle bağlantısı sağlayan hattın uzunluğu 1.000 kilometredir. İlk başta senelik 10 milyon tonluk taşıma kapasitesine sahip bu boru hattı, 2011 senesinde tam kapasite ile faaliyete geçerek senelik 20 milyon ton petrolü Pekin’e ulaştırmaktadır.

Bölge ile yapılan projeler arasında en dikkat çekeni, Çin Ulusal Petrol Şirketi (CNPC) tarafından finanse edilen Orta Asya Doğal Gaz Boru Hattı’dır. Orta Asya-Çin Boru Hattı’nın kademeli olarak faaliyete geçirilmesi doğrultusunda, Pekin, 2006 senesinin Nisan ayında ilk önce Aşkabat ile mutabakata varmıştır. İki ülke Devlet Başkanları tarafından gaz boru hattının faaliyete geçirilmesine yönelik anlaşmaya imza konulmuştur. Hattın 2009 yılında devreye alınması ve 30 senelik süre boyunca Aşkabat’tan Çin’e her sene 30 milyar metreküp doğalgaz yollanması konusunda mutabık kalınmıştır.[6] 2009 senesinin Aralık ayında Çin lideri Hu Jintao’nun bölgeyi ziyareti esnasında, bu boru hattı faaliyete geçirilmiştir. Proje, üç hattan meydana gelmektedir. Bunlardan 3.308 kilometrelik iki hat aktif durumdadır. 1.804 kilometrelik üçüncü hattı inşasının 2012 senesinin sonunda başlaması ve 2014 senesinde bitirilmesi öngörülmekteydi. Proje 2015 senesinde bitirilerek, senelik 55 milyar metreküplük gazı Pekin’e taşımaya başlamıştır.

Çin için diğer bir petrol tedarik kaynağı Rusya’nın zengin Doğu Sibirya sahalarıdır. 1993 gibi erken bir tarihte, Çin ve Japonya, Rusya ile batı yönünde bir boru hattı inşa etmek için çalıştıkları sırada, kendi diplomatik ve mühendislik meydan okumaları için karşı karşıya kaldılar. Her iki ülkenin de bu boru hattı bağlamında ortak çıkarı olmasına rağmen, boru hattının nereden geçeceği -Çin’in kuzeyindeki Daqing veya Rusya’nın Nakhodka Limanı ki buradan petrol Japonya ve diğer pazarlara taşınabilecekti- konusunda ihtilaf yaşadılar. 2,5 milyar dolarlık boru hattının inşasıyla ilgili 2003’teki müzakereler başarısızlıkla sonuçlandı. Dönemin Rusya Başbakanı Mikhail Kasyanov tarafından yapılan açıklamaya göre, boru hattıyla ilgili planlar UNESCO tarafından koruma altına alınan Baykal Gölü’nü tehlikeye atmaktaydı.[7] Çin’de Rusya tarafından yapılan erteleme önemli bir diplomatik başarısızlık olarak algılandı; fakat şu görünmekteydi ki, kontrolü olmamasına rağmen Çin projeyi devam ettirmişti. Daha sonra CNPC firması, Rus petrol firması Rosneft ile Skovorodino’dan Daging’e uzanan ana rotada boru hattını inşa etmek için tekrar bir araya geldi. Rus Transneft tarafından işletilen ve Doğu Sibirya Pasifik Okyanusu olarak adlandırılan boru hattı 1,6 milyon varil petrol taşıyacak ve Çin’e 11 milyar dolara mal olacaktır.[8] Transneft’e göre, Temmuz 2008 itibariyle boru hattı % 75 oranında tamamlanmıştı. Boru hattı, Rusya’nın kendi geleneksel Avrupa pazarının dışında çeşitlendirme yapmasına yardımcı olmaktadır. Kısaltılmışı ESPO olan bu boru hattı, Batı’daki boru hatlarına bağlanacaktır. Böylece, Moskova, tedariklerinin yönünü potansiyel olarak Avrupa’dan enerji bakımından aç olan Çin ve Japonya’ya çevirme konusunda bir kaldıraca da sahip olacaktır.

Çin açısından önemli olan bir diğer konu, Pakistan’da yeni inşa ettiği Gwadar Limanı’dır. 1999 yılında Radyo Pakistan’da yapılan bir programda, Pakistan, "Çin’in İslam dünyasına açılan penceresi" olarak ilan edildi. Güçlü bağlara dayanan uzun bir tarihin neticesinde, Çin, Gwadar Limanı’nı Körfez’den petrol tedarikini sağlamak ve Halkın Kurtuluş Ordusu Donanması’nın varlığını genişletmek için inşa etti. Aynı zamanda Pekin, İran’ın zengin Yadavran bölgesinden gaz getirecek olan İran-Pakistan-Hindistan Doğalgaz Boru Hattı’na katılma konusunda da ilgisini yeniden ortaya koymuştur. Uzun yıllardan bu yana tartışılmasına rağmen, Hindistan’ın endişeleri bu projeye taş koymuştur. Buna ilaveten, Çin’in Pakistan’daki varlığı Birleşik Devletlerin etkisine de tehdit oluşturmaktadır.

Bunların dışında, Çin’in Latin Amerika’da enerji çıkarlarını tesis etmesi, ABD’nin arka bahçesinde zemin kaybetme korkusunu da tetiklemektedir. Çin firmaları, Küba’nın sahilinin açığında petrol arama ve üretme haklarını kazanmışlardır. Yeni yapılan bir araştırma göstermektedir ki, Küba’nın topraklarında 10 milyar varil petrol bulunabilmektedir. Bu durum, Amerikalı petrol yöneticilerinin Birleşik Devletler'in Küba’ya uzun zamandan beri uyguladıkları ticaret ambargosunu delme arayışı içine girmelerine neden olmaktadır. Eğer ambargo biterse ve açık ihale sistemi kurulursa, hiçbir Çinli firma uluslararası petrol firmalarının deniz aşırı arama kapasitesi ile rekabet edemez. Benzer bir durum, Hugo Chavez’in Birleşik Devletler varlıklarını millileştirdiği Venezuela’da da vardır. Mayıs 2008’de, Çin hükümeti, Venezuela’daki kalkınma projelerini desteklemek 6 milyar dolarlık Çin-Venezuela fonuna 4 milyar dolarlık katkıda bulunmuş ve Çin’e yönelik petrol ihracatının artmasını sağlamıştır.[9] Aynı zamanda, Caracas, yeni saha geliştirilmesi konusunda Çinli firmalara tercihli erişim hakkı vermiştir. Venezuela, Çin’e 2008’de günlük 350.000 varil olan petrol ihracatını 2012 itibariyle yapılan sözleşmelerin gerekli kıldığı miktar olan günde 1 milyon varile çıkarmıştır. İşleme kapasitesine sahip olmayan bir ülkeye uzun mesafeden ağır fuel oili gemilerle taşımak ekonomik bir şey değildir. Enerji ilişkileri, büyük ölçüde politik saiklerle belirlenmektedir. Ancak sıkı ekonomik gerekçeler de bu noktada koz olarak oynanmaktadır. Çin’in barışcıl büyümesi için sağlam destekçiler bulmak hayatidir.

Askeri yapılanmasının yanı sıra, Çin, kendi enerji güvenliğini sağlamlaştırmak için füze kapasitelerindeki karşılaştırmalı üstünlüğünden de faydalanmaktadır. 1980’lerin ortasında, Çin, Riyad’a (Suudi Arabistan) balistik füzeler satmış ve kendi askeri personelini bunları çalıştırmak için bu ülkeye göndermiştir. Daha güncel olarak, bu işbirliği artmış ve 3.500 mile kadar ulaşabilen kıtalararası füzeleri de kapsamaya başlamıştır. Bu tür anlaşmalar, Çin Devlet Başkanı Jiang Zemin’in bir üst düzey Çin liderinin Suudi Krallığı’na 1999’da yaptığı ilk ziyarete zemin hazırlamıştır.[10] Bu ziyaret esnasında, Çin lideri, iki ülke arasındaki ilişkileri “stratejik petrol ortaklığı” olarak ilan etmiştir. Çin, uluslararası silah anlaşmalarını, sıkı yasallığa bağlı olarak, hemen hemen her durumda “karışmamazlık politikası”nın silah ticaretine izin verdiği zeminde savunmaktadır. Fakat Çin’in ayak izleri büyüdükçe, bu pozisyonu sürdürmek zor hale gelmektedir. Nitekim 2008 yılında, Çin, kargo gemilerinden birisinin Zimbabve lideri Robert Mugabe’ye gizli silahlar teslim ederken yakalanması sonucunda küresel eleştirilerle yüz yüze kalmıştır.

Yrd. Doç. Dr. Ozan Örmeci: “Tek Kemer, Tek Yol” sloganıyla duyurulan Yeni İpek Yolu projesinin Çin Halk Cumhuriyeti’nin dış politikası ve enerji stratejisindeki rolü nedir?

Dr. Sina Kısacık: Brüksel ve Washington haricinde, dünyanın öteki bölümlerinde yer alan bölgeye dönük yeni stratejiler ortaya koyan birtakım gelişmeler söz konusudur. Adı geçen çerçevede üzerinde durulması gereken en önemli proje, Çin Halk Cumhuriyeti’nin liderliğinde geliştirilen Tek Kuşak, Tek Yol İnisiyatifi’dir (TKTY). Kadim İpek Yolu’nu yeniden hayat vermeyi ana hedef olarak belirleyen TKTY girişiminin (nam-ı diğer Yeni İpek Yolu Projesi), Çin Devrimi’nin yüzüncü yılı olan 2049’da bitirilmesi planlanmaktadır. Bu minvalde, Pekin tarafından aşağıdaki hedefler ortaya konulmuştur:[11]
  • Politik işbirliği,
  • Yapısal bağlantılar ağının oluşturulması,
  • Ticari engellerin bertaraf edilmesi,
  • Finansal bütünleşme,
  • İnsanlar arasında köprüler kurulması.

Proje çerçevesinde, doğal kaynaklar, altyapı, üretim ve araştırma-geliştirme (arge) merkezli hizmetler sektörü, finans, enerji, ulaşım, inşaat, siyaset sözleşmeleri ve iktisat sahalarının meydana getirilmesi stratejik yapılanmayı oluşturmaktadır. Ulaşım ve enerji yapılanması sayesinde, ticarette artış yaşanması da planlanmaktadır. Rota üstünde yer alan ülkelerle beraber, yollar, limanlar ve akıllı kentler kurmayı hedefleyen söz konusu inisiyatifin, birkaç aşamada hayata geçirilmesi tasarlanmaktadır. İki temel rotadan ilki; İpek Yolu’nun ana çıkış noktası olan Hangshou-Çin’den başlayarak Pekin ve Urumçi’den geçilmesinin ertesinde, Orta Asya’da Özbekistan, Kazakistan ve Tacikistan geçildikten sonra, Türkmenistan, Pakistan ve İran üzerinden Türkiye’den geçildikten sonra Erzurum kanalıyla İstanbul’a, daha sonrasında ise Balkanlar ve Kuzey ülkelerini geçmek suretiyle Amsterdam ve Madrid’e erişmiş olacaktır. Adı geçen rotanın kuzeyden Moskova üzerinden geçen bölümünü bağlayan tren yolu da bitirilmiştir.[12] İkinci rota ise; yine Hangshou-Çin’den başlayarak, Güney Çin Denizi geçilmek suretiyle, Tayland, Filipinler, Endonezya, Malezya ve Malakka Boğazı aşılarak, Güney Hindistan’dan Doğu Afrika’ya erişmekte, daha sonrasında ise kuzeye dönmek suretiyle Süveyş Kanalı’nı geçmesinin ertesinde Atina ve Roma vasıtasıyla yeniden Batı Avrupa’ya eklemlenmektedir. Hayata geçirilmesi düşünülen bu girişim, yukarıda değinilen rota üstünde iki temel strateji takip etmektedir: İpek Yolu İktisadi Kuşağı (16 günde Rotterdam’a varmayı öngören güzergâh) ve Deniz İpek Yolu (35 günde Batı’ya varmayı öngören Çin Rotası). Burayı çok kritik derecede önemli yapan unsur ise, dünya petrol ticaretinin yüzde 90'ının söz konusu hat üstünde cereyan etmesidir. Bu, Afro-Avrasya’da tam 65 ülkeyi içeren ve yatırım, ticaret, güvenlik ve lojistik alanları kanalıyla yeni küresel tedarik ve değerler zincirinin yaratılması politikasıdır. Burada ilişkiler, ikili anlaşmalar çerçevesinde yürütülmektedir.

Söz konusu girişimin dünya nüfusunun yüzde 70’ini (4,4 milyar kişi) ve dünya gayrisafi milli hâsılasının yüzde 55’ini üretebilecek enerji rezervlerinin yüzde 75’ini içerdiği unutulmamalıdır. Bir önceki paragrafta ifade edilen iki rotayı birbirine bağlayan çeşitli yatırım koridorları da vardır. Pekin-Orta Asya-Batı Asya İktisadi Koridoru; Sincan bölgesinden Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Özbekistan ve Türkmenistan kara parçalarını meydana getiren, Orta Asya vasıtasıyla İran’a geçilmek suretiyle Akdeniz’e ve Arap Yarımadası’na kadar erişen bir demiryolu ağı meydana getirmektedir. Günümüze değin, Pekin, söz konusu koridoru tanıdığını ilan etmemiştir. Orta Asya ülkeleri, stratejik planlarını, Kazakistan’ın "Aydınlık Yolu", Tacikistan’ın enerji, taşımacılık, gıda projeleri, Aşkabat'ın ise “Güçlü ve Mutlu Çağ” vizyonuyla ortaya koyarak, ticaret, yatırım, ulaştırma ve iletişim sahalarında Haziran 2015’te Shandong’ta gerçekleştirilen Çin-Orta Asya İşbirliği Forumu’nda İpek Yolu İktisadi Kuşağı için "ortak ülke" statüsünü kazanmışlardır.[13]

Çin tarafından bu büyük ölçekli projenin en önemli unsurlarından birisini enerji güvenliği konusu oluşturmaktadır. Çünkü söz konusu kuşağın/hattın üzerinde yer alan özellikle Orta Asya ülkelerinin bir bölümü, ki bunlar Kazakistan ve Türkmenistan’dır, dünyanın en önemli petrol ve doğalgaz üreticileri arasındadır. Bir önceki bölümde ifade edildiği üzere, Pekin, adı geçen ülkelerin hidrokarbon kaynaklarının kendisine sorunsuz olarak taşınmasını önceleyen boru hattı projelerinin hayata geçirilmesine çok kapsamlı destekler sunmaktadır. Yakaladığı çok hızlı büyüme oranları sayesinde dünya en önemli ekonomik güçlerinden birisi haline gelen Çin Halk Cumhuriyeti, sürdürülebilir büyümesini tesis etmek için petrol ve doğalgaz bağlamlarında tedarik kaynaklarını mümkün olduğunca farklılaştıran bir dış politika yürütmektedir. Söz konusu hat üzerinde konuşlanan İran İslam Cumhuriyeti gibi dünyanın en önde gelen hidrokarbon üreticilerinden birisi ile de yakından ilişki kurmak, ayrıca enerji kaynaklarının transit olarak boru hatlarıyla ve deniz taşımacılığıyla geçtiği ülkelerin istikrarlı kılınması suretiyle hidrokarbon kaynaklarının sorunsuz, kesintisiz, kısa yoldan ve en düşük maliyetle kendisine taşınması, Pekin’in 21. yüzyıldaki dış politika öncelikleri arasında ilk sıradadır. Buna ilaveten, mevzubahis kuşağın en kritik noktalarından birisinde bulunan Türkiye ile başta enerji olmak üzere çok çeşitli alanlarda ilişkilerin güçlendirilmesi, Çinli yetkililer tarafından çok büyük önem atfedilen bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Ek olarak, adı geçen kuşağın kapsadığı bölgede içerisinde bulunduğumuz asırda Amerikan çıkarlarına bölgenin kayda değer güçleriyle birlikte meydan okumak da, Çin Halk Cumhuriyeti’nin barışçıl bir biçimde bölgede etkisini ve gücünü hissettirme politikası biçiminde okunabilir.

Yrd. Doç. Dr. Ozan Örmeci: Çin Halk Cumhuriyeti’nin Afrika açılımında enerji politikalarının rolü nedir?

Dr. Sina Kısacık: Dünyanın bilinen petrol kaynaklarının yüzde 8’ine yakınına sahip olmasının yanı sıra, aşırı fakirlik ve istikrarsızlıkla, Afrika, ana tüketicilere, bölgede etki kurma ve ucuz kaynakları çıkarma fırsatları sunmaktadır. Kalkınma ve yönetişim konusundaki farklılıklar, kıtanın kaynak potansiyeli ile birleştiğinde, Afrika’yı Pekin-Washington rekabetinin odak noktası yapmaktadır.[14] Afrika minerallerine yaptığı geniş kapsamlı yatırımlara ilaveten, Çin’in Cezayir, Angola, Çad, Sudan, Ekvator Ginesi, Gabon ve Nijerya’da petrol çıkarları bulunmaktadır. Sudan, petrolünün % 80’ini Çin’e göndermektedir. Geri kalanı Japonya, Malezya ve Hindistan’a gitmektedir ki, bu ülkelerin Sudan’ın kaynağa doğru petrol endüstrisinde yatırımları bulunmaktadır. CNPC’nin en büyük ve en başarılı deniz aşırı girişimi olarak, Sudan, Çin’in boşluklara gitme stratejisinin en önemli örneğidir.[15]

Yrd. Doç. Dr. Ozan Örmeci: Bize vakit ayırdığınız için teşekkür ederim.

Dr. Sina Kısacık: Ben de size en içten teşekkürlerimi sunuyorum. Okurlarınıza saygılarımla…

Röportaj: Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ
Tarih: 04.01.2018

[1] Sabrina Howell, “Jia You! (Add Oil!): Chinese Energy Security Strategy”, içinde Energy Security Challenges for the 21st Century: A Reference Handbook, Gal Luft ve Anne Korin (ed.), Santa Barbara, California: Praeger Security International, 2009, ss. 191-192.
[2] Daniel Yergin, The Quest: Energy, Security, and the Remaking of the Modern World, New York: Penguin Books, 2012, ss. 193-194.
[3] Thrassy N. Marketos, “China’s Energy Needs and the Shanghai Cooperation Organization (SCO) in the post 9/11 period”, Research Institute for European and American Studies, 17 Ağustos 2008, http://www.rieas.gr/research-areas/global-issues/asian-studies/724.html, Erişim Tarihi: 2 Temmuz 2013.
[4]“China spreads its wings: Chinese companies go global”, Accenture, 2007, http://www.accenture.com/SiteCollectionDocuments/PDF/6341_chn_spreads_wings_final8.pdf, Erişim Tarihi: 19 Haziran 2013.
[5] R. Kutay Karaca, “Çin Halk Cumhuriyeti’ni Dış Politikasında Orta Asya”, içinde Uluslararası Sistemde Orta Asya: Dış Politika ve Güvenlik, M. Turgut Demirtepe, Güner Özkan (der.), Ankara: USAK Yayınları, 2013, ss. 69-71.
[6]“Çin, Türkmenistan ile yeni doğalgaz anlaşması imzaladı”, Enerji Enstitüsü, 7 Haziran, 2012 http://enerjienstitusu.com/2012/06/07/cin-turkmenistan-ile-yeni-dogalgaz-anlasmasi-imzaladi/, Erişim Tarihi: 19 Haziran 2013.
[7] “Russia: Prime Minister Tells China Oil-Pipeline Deal Postponed”, Radio Free Europe/Radio Liberty, 24 Eylül 2003, http://www.rferl.org/content/article/1104438.html, Erişim Tarihi: 2 Temmuz 2013.
[8] “Russia, China close to deal on ESPO oil pipeline branch”, Ria Novosti, 22 Mayıs 2008, http://en.rian.ru/russia/20080522/108111646.html?id, Erişim Tarihi: 1 Temmuz 2013.
[9] Tim Padgett, “A New Cold War in the Caribbean?”,  Time, 24 Temmuz 2008, http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1826161,00.html, Erişim Tarihi: 2 Temmuz 2013.
[10] Gal Luft, Anne Korin, “The Sino-Saudi Connection”, Commentary Magazine Mart 2004, Institute for the Analysis for Global Security, http://www.iags.org/sinosaudi.htm, Erişim Tarihi: 3 Temmuz 2013.
[11] Sedat Aybar, “Pasifik-Atlantik Ekseninde Türkiye-Çin İlişkileri”, Bilimevi Dış Politika (Üç Aylık Fikir Dergisi), Ekim-Kasım-Aralık 2017, Sayı: 2, s. 24.
[12] Aybar, “Pasifik-Atlantik Ekseninde Türkiye-Çin İlişkileri”, ss. 25-26.
[13] Aybar, “Pasifik-Atlantik Ekseninde Türkiye-Çin İlişkileri”, s. 26.
[14] Chietigi Bajpaee, “Sino-U.S. Energy Competition in Africa”, World Security Network, 09 Ekim 2005, http://www.worldsecuritynetwork.com/Africa/Bajpaee-Chietigj/Sino-U.S.-Energy-Competition-in-Africa, Erişim Tarihi: 2 Temmuz 2013.
[15] “China Rising: China's Influence in Africa”, (Five Part Series), NPR Morning Edition, 28 Temmuz 2008 ve 29 Temmuz 2008, http://www.npr.org/series/92990229/china-rising-china-s-influence-in-africa, Erişim Tarihi: 1 Temmuz 2013.